ضميمهء سوم شهر اصفهان در ربع اول قرن هجدهم
شهر اصفهان در درهء زاينده رود ، كمى در طرف شرق محلى واقع است كه آن رودخانه ، بعد از سرچشمه گرفتن از اطراف كوهرنگ و گذشتن از كوههاى زاگرس ، وارد جلگهء مركزى ايران مىشود . اين رودخانه شهر را به دو قسمت غير مساوى تقسيم مىكند و قسمت عمدهء شهر در شمال آن واقع است . اصفهان 5200 پا از سطح دريا ارتفاع دارد و به همين علت داراى هواى نسبتا معتدلى است . خاك ناحيهء مجاور ، كه از آبرفت تشكيل يافته ، بسيار حاصل خيز است و به وسيلهء آبى كه از زاينده رود و چاهها به دست مىآيد آبيارى مىشود . « 1 »
در سال 1598 ، هنگامى كه شاه عباس كبير اصفهان را ، به جاى قزوين ، به پاىتختى برگزيد ، اين شهر داراى هشتاد هزار نفر جمعيت بود . قبلا سلاطين سلجوقى و ديگران عمارات زيبايى ، نظير مسجد جامى ، در آن ساخته بودند ، ولى شاه عباس كبير بود كه زيبايى خاصى به آن بخشيد و آن را يكى از مهمترين شهرهاى عصر خود كرد . هم او بود كه باعث شد اصفهانىها بگويند « اصفهان نصف جهان . »
ترديدى نيست كه شاه عباس در انتخاب اصفهان به عنوان پاى تخت عقل و كياست فراوانى از خود نشان داد . ظاهرا اين شهر به علت دور بودن از سرحد ، از حمله مصون بود . آب و هواى آن عالى و در ناحيهء حاصل خيزى واقع است .
شاه عباس نقشهء شهر را تغيير داد و آن را از نو ساخت . در ميدان شاه ساختمانهاى زيبا بنا نهاد ؛ مانند مسجد شاه در زاويهء جنوبى ، و مسجد شيخ لطف الله در قسمت شرق ، و در مقابل آن عالى قاپو كه در مدخل قطعه زمين وسيع كاخ سلطنتى و در غرب آن بود . « 2 » همچنين بازار قيصريه
هامش
( 1 ) . اخيرا مقدار آب زاينده رود زيادتر شده است ؛ زيرا قسمتى از آب رودخانهء كارون را ، كه از قسمت غربى كوهرنگ سرچشمه مىگيرد ، به سوى زاينده رود منحرف كردهاند .
( 2 ) . در اين ايام فقط خود عالى قاپو و ساختمان كوچك ديگرى به نام تالار اشرف بر جاى مانده است .