دربارهء جمعيت اصفهان در قرن هفدهم يا ربع اول قرن هجدهم اطلاعات دقيقى در دست نداريم . شاردن مىنويسد كه در زمان وى ، بعضىها جمعيت اصفهان را در حدود 000 / 100 / 1 مىدانستند ، ولى بعضىها آن را بيش از 000 / 600 نفر تخمين نمىزدند . شاردن با آن كه رقمى به دست نمىدهد ، ولى معتقد است كه جمعيت اصفهان به اندازهء لندن در آن عهد بوده است ، يعنى شهرى كه بيش از ساير شهرهاى اروپا جمعيت داشته ، « 1 » و چون هر دو شهر را خوب مىشناخت ، قضاوت او درست به نظر مىآيد . از آنجا كه مىدانيم لندن در اواخر قرن هفدهم 670000 نفر جمعيت داشت ، شايد بتوان گفت كه جمعيت اصفهان در حدود 650000 نفر بود ( از جمله 30000 نفر اهالى جلفا ) . طى يك قرن ، جمعيت اصفهان هشت برابر شده بود .
نظر به اين كه جمعيت شهر در آن وقت سه برابر ساكنان امروزى آن بود ، ساختمانهاى فراوانى نيز در آن وجود داشت . فراير مىنويسد : « اصفهان و جلفا وسيعتر از لندن و سوث وارك و نواحى مجاور آنهاست ، ولى با اين فرق كه در اكثر جاهاى آن باغ وجود دارد . به عقيدهء من ، نبايد به همان اندازه جمعيت داشته باشد . » « 2 »
محيط ديوارهاى گلى شهر بيش از 11 ميل بود ، ولى چون در حدود 8000 خانه و باغهاى زيادى در خارج از اين ديوارها قرار داشت ، محيط شهر بيش از آن بود كه ذكر شد . كمپفر آن را به 57 ميل تخمين زده است ، ولى اين رقم به نظر مبالغه آميز مىآيد ، مگر اين كه بعضى از دهكدههاى مجاور را هم به شمار آورده باشد . در اثر غفلت متصديان ، ديوارها احتياج به تعمير داشتند و در واقع در بعضى از قسمتها به كلى ويران شده و از بين رفته بودند . ويرانى ديوارها هم شايد به وسيلهء سازندگان منازل جديد تسريع شده باشد ، زيرا اين اشخاص مصالح ساختمانى لازم را از ديوارهاى مجاور به دست مىآوردند . « 3 »
ارگ ، كه به نام تبرك معروف بود ، در قسمت شمالى محلهء خواجو و در يك ميل و ربعى شرق مركز چهار باغ قرار داشت . اين ارگ شامل چند ساختمان بود كه در اطراف يك زمين سان واقع بود . خزاين سلطنتى در يكى از برج و باروها نگهدارى مىشد . ارگ هم ، مثل ديوارهاى شهر ، به حال خرابى افتاده بود . « 4 »
در ازمنهء قديم ، اصفهان 12 دروازه داشت . ولى وقتى شاردن در آنجا زندگى مىكرد شمارهء آنها
هامش
( 1 )Chardin , Voyages , vo 1 . VIII , p . 274.
( 2 )A New Account of East India and Persia , p . 293.
( 3 ) . در ماه مه 1954 مشاهده كردم كه مقدار زيادى خشت از بقاياى ديوارهاى شهر در محلهء سابق نور باران ، كه در جنوب شرقى قسمت مسكونى شهر واقع است ، مىساختند .
( 4 ) . -De Bruyn , Travels , vo 1 . I . p . 194 .از اين ارگ چيزى به جاى نمانده است و سرنوشت ديوارهاى محلهء نور باران را داشته است .