كنند . مقدار كافى پول در اختيار كمپانى مذكور گذاشته شد و جمهورى هلند به آن حق داد كه به نام پارلمان با سلاطين و بزرگان شرق معاهده ببندد و به جنگ و صلح بپردازد و استحكامات بر پا كند و قشون فراهم آرد و فرمان دهانى براى آن تعيين نمايد . لذا بر خلاف كمپانى انگليسى ، يك مؤسسهء ملى بود و منابع و اختيارات بيشترى در دست داشت . « 1 »
هلندىها براى نيل به آزادى و حفظ آن در كشور خود بسيار كوشيده بودند و وقتى تصميم به تجارت در شرق گرفتند ، همان سعى و كوشش را مبذول داشتند . اگر چه در آن ايام بيش از انگليسىها قدرت نداشتند ولى حاضر بودند تن به فداكارى بيشترى بدهند . ضمن اين كه كمپانى هلندى اختيارات زيادى از طرف پارلمان به دست آورده بود و ملت نيز از آن طرفدارى مىكرد ، كمپانى انگليسى هند شرقى يك مؤسسه خصوصى بيش نبود و از كمك پادشاه هم برخوردار نمىشد .
هنگامى كه در اواخر 1607 دستهاى از ناوگان هلندى براى نخستين بار در آبهاى هرمز لنگر انداخت ، شاه عباس به خيال آن كه مىتواند از هلندىها عليه پرتغالىها كمك بگيرد بسيار خشنود شد ، و شخصى را ، به نام زين العابدين خان شاملو « 2 » ، به هلند فرستاد تا مذاكراتى در اين خصوص به عمل آورد ولى نتيجهاى به دست نيامد . در سال 1623 بود كه چنان كه ديديم كمپانى هلندى هند شرقى در صحنهء ايران ظاهر شد و چون شاه عباس سخت مشغول جنگ با تركان عثمانى بود ، كمپانى مذكور در خليج فارس شروع به قدرت نمايى كرد و سپس از پرداخت حقوق گمركى در گمبرون امتناع ورزيد ( به اين ترتيب كمپانى انگليسى هند شرقى از نيمى از حقوق خود محروم شد ) . همچنين ، به علت تسلط بر قسمت جنوب شرقى آسيا تقريبا انحصار تجارت ادويه در ايران و خليج فارس را به دست آورد .
باعث تعجّب نيست كه كمپانى هلندى هند شرقى فقط شش سال بعد از استقرار كمپانى انگليسى هند شرقى در ايران دست به اقداماتى در اين كشور زده و از رقيب خود پيش افتاده باشد .
هنگامى كه برترىهاى عظيمى را كه هلندىها بر انگليسىها داشتند در نظر مىگيريم ، شگفتى اينجا خواهد بود كه هلندىها آنها را به كلى از ايران بيرون نراندند ، چنان كه آنها را از جنوب شرقى آسيا طرد كردند . اين خود دليل شجاعت و سرسختى كاركنان كمپانى انگليسى هند شرقى است كه با وجود چنان دشوارىهايى كه در پيش داشتند ، توانستند در ايران بمانند .
هامش
( 1 ) . براى فعاليتهاى نخستين كمپانى هلندى هند شرقى ، - آثار دانلپ( H . Dunlop )( 2 ) . زين العابدين سابقا به سفارت نزد امپراتور فرستاده شده بود ؛ - كتاب سردنيس راس( Ross )تحت عنوانSir Anthony Sherley and his Persian Adventure . ( London , 1933 ) , p . 60تصويرى از زين العابدين . ( يا زينل ) در كتابA Chronicle of the Carmelites، مقابل صفحه 169 ، كه توسط سادلر( SAdeler )كشيده شده است ، ديده مىشود .