همانطور كه هلند در اواسط قرن هفدهم در اوج عظمت بود ، كمپانى هلندى هند شرقى نيز در ايران آن عهد به كمال قدرت خود رسيده بود . در سال 1645 ، هنگامى كه كمپانى مذكور از اشكال تراشى دولت ايران و تأخيرى كه در مذاكرات نشان مىداد عصبانى شده بود ، تصميم گرفت موقعيت خود را در ايران با زور مستحكم كند . براى اين منظور كشتىهاى خود را در داخل خليج فارس متمركز و در جزيرهء قشم قشون پياده كرد و قصر حاكم آن را در محاصره گرفت . اين عمل دولت ايران را چنان مضطرب و نگران ساخت كه حاضر شد در صورت ترك عمليات جنگى هلندىها ، شرايط مساعد و مناسبى به آنها پيشنهاد كند . فرمانده قواى هلندى ، به نام بلوك « 1 » ، به اصفهان رفت و شاه به خوبى از او پذيرايى كرد . وى توانست اجازهء خريد ابريشم در تمام نواحى ايران و صدور آن را بدون پرداخت حقوق گمركى به دست آورد و در عوض به جنگ با ايران پايان دهد . « 2 » اين عمل موفقيت آميز هلندىها باز در وضع تجارى كمپانى انگليسى اثرات بدى داشت . « 3 »
در اثر طرد پرتغالىها از مسقط به وسيلهء امام عمّان ، در ژانويهء 1650 ، موقعيت هلندىها به مراتب بدتر شد . در نتيجه ، نفوذ پرتغالىها از خليج فارس از ميان رفت .
كمپانى انگليسى هند شرقى با دشوارىهايى مواجه بود كه عامل آنها هلندىها نبودند ، و اگر چه از پرداخت حقوق گمركى در گمبرون معاف بود ولى عايدات گمركى آن در آنجا از سال 1638 به بعد پرداخته نشده بود . كمپانى از اين كه ايرانىها حاضر به پرداخت اين وجوه نمىشدند هميشه شكايت مىكرد و عاقبت در 1676 موفق شد با آنها قرار بگذارد كه هر سال هزار تومان در عوض نصف عوارض گمركى كه شاه عباس معين كرده بود دريافت دارد ، و ايرانىها نمىخواستند حتى اين مبلغ را هم بپردازند . هنگامى كه كمپانى نارضايتى خود را از اين وضع اظهار داشت ، دولت ايران پاسخ داد كه كمپانى مطابق تعهدى كه كرده بود دو كشتى جنگى در خليج فارس نگاه نداشته است .
كمپانى انگليسى از عواقب جنگ داخلى در انگلستان نيز ضرر ديد زيرا پيوريتنها « 4 » از پوشيدن پارچههاى ابريشمى احتراز مىكردند و اين خود باعث تقليل مصرف ابريشم در انگلستان شد و از طرف ديگر چون كمپانى نمىتوانست مقدار ابريشمى را كه معين كرده بود از ايران خريدارى كند ، موجب نارضايتى دولت ايران را فراهم ساخت .
هامش
( 1 )Bloch.
( 2 ) . - كتاب بروس( Bruce )، ج 1 ، ص 414 .
( 3 ) . هلندىها در دنبال موفقيت خود در قشم ، به محل كار كمپانى انگليسى هند شرقى در بصره حمله بردند .
اموال كمپانى مذكور از لحاظ احتياط به گمبرون حمل شده بود . -Wilson , the Persian Gulf , p . 164( 4 )Puritans.