از طرف ديگر ، در سال 1655 ، كرمول از شركت تجارى ديگرى ، به نام « بازرگانان حادثهجو » « 1 » ، طرفدارى كرد و رقابت ميان اين شركت و كمپانى انگليسى هند شرقى نتايج زيانبخشى به بار آورد تا آن كه هر دو به صورت شركت واحدى در آمدند . قاچاقچىها نيز زيانهاى فراوانى به كمپانى مىزدند ، « 2 » همچنين كمپانى لوان « 3 » شكايت مىكرد كه فعاليت كمپانى انگليسى هند شرقى به ضرر تجارت آن با ايران است .
دشوارى ديگرى كه در نيمهء دوم قرن هفدهم روى داد و به ضرر هلندىها نيز تمام شد ، سعى و كوشش كمپانى فرانسوى « 4 » براى پيدا كردن جاى پايى در ايران بود ؛ ولى چون در اين امر پافشارى نمىكرد ، تا مدتها خطر بزرگى محسوب نمىشد .
شاردن هنگامى كه در سال 1674 در گمبرون بود مشاهده كرد كه هلندىها شكست فرانسوىها را در هلند با شوق و ذوق فراوان جشن گرفتهاند . كشتىهاى آنها با فانوسها آراسته شده بود و تمام شب توپها شليك مىكردند . اين امر باعث تعجب ايرانىها شد . شاردن مىنويسد :
« فكر باطل شرقىها دربارهء برترى هلندىها خيلى عجيب به نظر مىرسد . ايرانىها و هندىها روى ترقى تجارت آنها استدلال مىكنند و مىگويند تجارت دول ديگر در حال كسادى است و تصور مىكنند آنها فرمانروايان اروپا هستند . حاكم بندر به مدير شركت كمپانى فرانسوى مىگفت كه مطابق ادعاى شما پادشاه فرانسه مملكت هلند را تصرف كرده است ، مع الوصف ببينيد كه هفت كشتى از آنها وارد مىشود در صورتى كه هيچ كشتى فرانسوى يا انگليسى وارد نمىشود . » « 5 »
در سال 1679 اوضاع كمپانى در ايران به اندازهاى بد بود كه تصميم گرفت روابط تجارى خود را با آن كشور قطع كند . كمپانى اگر چه آيندهء روشنى نداشت ولى جرياناتى در شرف وقوع بود كه راه را براى تفوق نهايى آن باز مىكرد . اولا ، سه جنگى كه بين سنوات 1652 و 1674 در ميان انگليسىها و هلندىها در گرفت ، هلند را ضعيف كرد و كشمكشهاى اين كشور با فرانسه باعث از بين رفتن منابع آن شد ، سياست تجاوزكارانهء لويى چهاردهم كه انگليس و هلند را تهديد
هامش
( 1 )Merchant Adventurers.
( 2 ) . بوناسيو( Bonnasieux )در كتاب خود ، ص 464 ، پاورقى نقل مىكند كه تجار ماجراجوى انگليسى در همان محلى كه كمپانىهاى انگليسى تجارت مىكنند مشغول داد و ستد مىشوند ، و حال آن كه در فرانسه و هلند ، بر خلاف انگلستان ، هنگامى كه شركتى تشكيل مىشود ، به بازرگانان خصوصى اجازه نمىدهند در محلهايى كه شركتهاى مذكور امتياز تجارت گرفتهاند مشغول فعاليت شوند و در صورت تمرد آنها را جريمه مىكنند .
( 3 )Levant.
( 4 )La Compagnie francaise des Indes.
( 5 ) . سفرنامه ، جلد نهم ، صفحات 71 و 72 . لانگلس( Langles )در پاورقى ص 72 مىنويسد كه اين ملاحظات بسيار درست و شايستهء توجه مخصوص است .