كه نصيب خانوادهء سلطنتى مىشد بپردازد و اين مخارج بسيار سنگين بود . شاه صفى ، جانشين بىكفايت شاه عباس ، طاقت تحميل اين خرجهاى گزاف را نداشت . در اواخر سلطنت او ، هنگامى كه كشور دورهء صلح و آرامش را طى مىكرد ، وزير او سارو تقى « 1 » روش زيركانهاى براى ازدياد عوايد سلطنتى به شاه پيشنهاد كرد و چنين گفت كه چون پدر بزرگش در طى سلطنت خود در جنگهاى بسيارى شركت كرد ، مجبور بود حكامى در تمام ايالات نگاه دارد و اين اشخاص بسيارى از عوايد حاصله را براى نگهدارى قشون به منظور حفظ آن ايالات خرج مىكردند . سارو تقى بعد اظهار داشت كه شاه مىتواند حكام مذكور را ، كه هر كدام دربارى شاهانه داشتند ، معزول و عوايد ايالات را براى خود گردآورى كند . شاه صفى اين پيش نهاد را پسنديد و ايالت مهم فارس را به صورت « خاصه » در آورد . شاه عباس ثانى ، كه بعد از مرگ شاه صفى در سال 1642 به سلطنت رسيد ، ناحيهء قزوين و ايالات مازندران و يزد و كرمان و همچنين قسمتهايى از آذربايجان و خراسان را جزو « خاصه » محسوب كرد . « 2 »
تبديل « ممالك » به « خاصه » در چنين كشور بزرگى باعث نارضايتى و شكايت مردم شد .
اگر چه حكام ايالات در طى حكومت خود براى به دست آوردن ثروت مىكوشيدند ، ولى مثل پيشكاران خاصه به مردم فشار نمىآوردند .
شاردن مىنويسد : « به عقيدهء ايرانىها اين سياست غلط است و مىگويند كه مباشران خاصه زالوهاى اشباع ناپذيرى هستند كه مال رعيت را براى پر كردن خزانهء شاهى مىگيرند و براى اين منظور به شكايات مردم ستمديده وقعى نمىگذارند و مىگويند مخالف منفعت پادشاه است كه به شكايات مردم بپردازند . ولى در حقيقت به نفع خود ، اموال عمومى را غارت مىكنند . اين اشخاص ايالتى را كه زير نظر دارند مثل مملكت خود مىدانند و هر چه در آنجا به دست مىآورند خرج مىكنند و كارمندان فراوان و دربار انبوهى دارند . ايرانىها همچنين مىگويند كه اين سياست باعث تضعيف مملكت مىشود زيرا مانع از آن است كه سربازان خوبى در آنجا تربيت شود و ديگر در موقع احتياج ، سرداران شجاع و كاردانى مثل سابق نمىتوان ديد ، و اين امر باعث حملات دشمنان كشور مىشود ، در صورتى كه مباشران بايد دفاع آن را به عهده
هامش
( 1 ) . براى دستيابى به سر گذشت اين شخص ، - سفرنامه شاردن ، جلد هشتم ، صفحات 15 - 302 ، همچنين - مقالهء استاد نصر اللّه فلسفى در اطلاعات ماهانه ، شماره دوم ، بيست و ششم ارديبهشت 1329 . كاروانسراى زيباى سارو تقى كه بعد از مرگش به اتمام رسيد هنوز در اصفهان ديده مىشود .
( 2 ) . چنان كه در فصل اول گفتيم ، بسيارى از سرزمينهايى كه به صورت خاصه درآمد آنهايى بودند كه به عقيدهء پادشاهان صفوى از حملهء دشمن مصون بودند . ولى وقتى استنكا رازين و قزاقهاى او نواحى ساحلى بحر خزر واقع در خاك ايران را غارت كردند و تا چند ماه در شبه جزيرهء آشوراده در سنوات 1668 - 1669 باقى ماندند ، چند حاكم به فوريت منصوب و به آن نواحى اعزام شدند . - سفرنامه شاردن ، جلد پنجم ، ص 252 . براى اقدام استنكا رازين - فصل چهارم .