1 - آغاز و انجام حكومت روحانيان در ايران و تحولات مذهبى بعد از آن
فرقهء مذهبى كه شيخ صفى آن را در آغاز قرن چهاردهم در اردبيل بنيان نهاد به صورت حكومت كوچكى در آمد كه در دست روحانيان بود و دويست سال بعد يكى از اخلاف او ، يعنى شاه اسماعيل اول ، همان روش حكومت را دربارهء تمام ايران به كار برد .
اگر چه عدهء زيادى از اخلاف شيخ صفى از شيعيان متعصب بودند ، ولى خود او مسلك تسنن داشت . وى با زهد و پارسايى زندگى مىكرد و نفوذ و اقتدار فراوانى داشت ، زيرا نسب خود را به وسيلهء امام موسى كاظم و على ( عليهما السلام ) به پيغمبر اسلام مىرساند « 1 » و به علت كرامات و تقوا و زهدى كه داشت به عنوان پير صوفيان انتخاب شد و اين لقب در خانوادهء او باقى ماند .
پيروان اين طريقه در آغاز با هر نوع جنگ و خونريزى مخالف بودند . نوهء شيخ صفى ، به نام خواجه على ، نخستين كس از اين خانواده بود كه تمايل خود را نسبت به تشيع اظهار داشت . ولى او و پيروانش هم چنان طريق صلح و صفا در پيش گرفتند . خواجه على در سال 1427 ، هنگامى كه از مكه باز مىگشت ، در فلسطين در گذشت و بعد از مرگ او طرفدارانش به عقايد و اصول آيين تشيع پاى بند شدند و بسيارى از آنان پير خود را تجلى ذات احديت دانستند . گذشته از اين ، شيوخ از روش آرام خود منحرف شدند و عليه كسانى كه عقايد مخالف داشتند مخصوصا سنىها جهاد اعلام كردند . شيخ جنيد نوهء خواجه على در سال 1455 در طبرستان كشته شد و اين نخستين جنگ در راه مذهب بود كه خانوادهء صفوى در آن شركت داشت .
شيخ حيدر ، كه به جاى پدرش شيخ جنيد نشست ، پيروان صوفى خود را كه همگى از تركمانهاى شيعى بودند تشويق كرد كه تاج سرخى بر سر گذارند . و به همين مناسبت آنان را قزلباش ( سر سرخ ) ناميدند . حيدر كه صفات دل آورى و جنگ جويى را از پدر به ارث برده بود در صحنهء نبرد در سال 1488 كشته شد و در همين هنگام پسرش اسماعيل ، يعنى شاه آيندهء ايران ، يك ساله بود . اسماعيل دوران طفوليت را در خفا گذرانيد و چند بار از چنگ دشمنان گريخت ، ولى عاقبت صوفيان وى را به رهبرى خود برگزيدند . اسماعيل با كمك آنان توانست در همان آغاز جوانى به فتوحاتى نايل آيد .
در نتيجهء تبليغات ماهرانهاى ، شبيه تبليغات ابو مسلم به نفع خانوادهء عباسى در هفت قرن قبل ، اسماعيل توانست عدهء زيادى از تركمانهاى شيعى ساكن آسياى صغير و سوريه را به دور خود گرد آرد . در نبردى كه باعث شد وى به عنوان شاه آذربايجان در تبريز به تخت بنشيند ، قسمت عمدهء موفقيت او مديون طوايف بزرگ تركمن مانند تكلو ، ذو القدر ، شاملو ، روملو ،
هامش
( 1 ) . - كتاب سلسلة النسب صفويه ( چاپ برلين 1924 ) صفحات 10 - 11 ، تأليف شيخ حسين بن شيخ ابدال زاهدى .