فصل هفدهم تقسيم ايران ميان تركيه و روسيه
در فصول گذشتهء اين كتاب ديديم كه تركيه ، بعد از انعقاد معاهدهء زهاب در سال 1639 ، از مخالفت با ايران دست برداشت و عامل نيرومند مذهبى كه مدتها باعث اختلاف دو كشور بود تا چندى از بين رفت . حتى واقعهء عجيب بصره در اواخر قرن هفدهم فقط موجب كشمكش مختصرى شد و هنگامى كه صلح و آرامش برقرار گرديد ، به نظر نمىرسيد كه روابط دوستانهء دو كشور در اثر حادثهاى به هم بخورد . با وجود اين ، قبل از پايان ربع اول قرن هجدهم ، سه واقعه روى داد كه باعث تغيير اوضاع شد .
نخستين واقعه عبارت از انعقاد معاهدهء پاسارويتس « 1 » ميان تركيه و اتريش و ونيز در ژوئيهء 1718 بود . اين معاهده كه به كشمكش بين تركيه و اتريش خاتمه داد ، باعث شد كه تركيه بتواند در شرق در صورت فرصت دست به اقداماتى بزند و از بعضى موقعيتها استفاده كند . به طور خلاصه ، معاهدهء پاسارويتس براى تركيه مثل عهد نامهء نيشتاد « 2 » براى روسيه در سه سال قبل از آن بود .
ثانيا عامل مذهبى دوبار ظاهر شد ، زيرا متعصبان شيعى در اثر تحريكات محمد باقر مجلسى و جانشين او مير محمد حسين شروع به تعقيب و آزار ساكنان سنى شيروان و داغستان كردند . همانطور كه عيسويان زجر ديده در گرجستان و ارمنستان اندك اندك براى دريافت كمك چشم به روسيه دوختند ، سنىهاى ستم ديده در شمال غربى ايران نيز متمايل به تركيه شدند .
ثالثا اوضاع ايران بدتر از سابق شد . هنگامى كه درى افندى در سال 1721 به قسطنطنيه رسيد ، گزارشهاى وحشت آورى را كه دولت تركيه دربارهء انقراض قريبالوقوع سلسلهء صفويه دريافت داشته بود تأكيد كرد . اين گزارشها باعث تشويق تركهايى شد كه مىخواستند ولايات شمال غربى ايران كه بيش از يك قرن پيش مدتى در تصرف تركيه بود دوباره به تركيه ملحق
هامش
( 1 )Passarovitz.
( 2 )Nystad.