و لو آن كه آلمانىها هرگز از آن استفاده نخواهند كرد . ايرانىها از آن لحاظ در اين وقت با تركها مهربانى مىكنند كه مىترسند مبادا سلطان به رهبر شورشيان در ايران به علت سنى بودن او كمك برساند . اگر اين شخص از باب عالى تقاضاى حمايت كند ، معلوم نيست چه جوابى بايد بدهد ، زيرا مذهب تركها علنا به آنها اجازه نمىدهد كه از مساعدت به او امتناع ورزند ، در صورتى كه منفعت آنها اقتضا نمىكند كه به او كمك برسانند . اگر باب عالى او را تحت حمايت خود بگيرد ممكن است اين عمل نه تنها باعث جنگ با ايران بلكه با مسكوى نيز به علت واقعهء اخير بشود . زيرا به باب عالى خبر رسيده است كه اين شخص ياغى شهر شماخى واقع در سواحل درياى مازندران را كه محل اقامت تجار مسكوى است به باد غارت داده است و نه فقط كالاهاى آنان را به بهاى صد ميليون ليره تاراج كرده است ، بلكه بيش از دويست تن از آنان را به قتل رسانده است ، « 1 » و نمايندهء روسها هم از دست او به باب عالى شكايت كرده است . » « 2 »
استانيان مىنويسد كه وزير اعظم گفته است اين واقعه مربوط به تركيه نيست . سپس به مقاصد صلح جويانهء داماد ابراهيم اشاره مىكند كه « مىكوشد از جنگ با ايران يا مسكوى بپرهيزد ، ولى از دولت اخير بيشتر مىترسد . » « 3 » استانيان در گزارش ديگرى مورخ 19 ر 8 مارس مىنويسد كه از سفير ايران و همراهانش به خوبى پذيرايى شد « ولى مردم عادى ظاهرا از آنها تنفر دارند . » « 4 » بنابراين معلوم بود كه در اين وقت تعقيب سنيان در ايران توسط متعصبان شيعى باعث خشم مردم تركيه شده بود .
ماه بعد مرتضى قلى خان از سلطان اجازه گرفت به ايران بازگردد ، ولى وقتى به كشور خود رسيد كه سقوط اصفهان و انقراض سلسلهء صفويه قريب الوقوع بود .
هنوز سفير ايران پاىتخت تركيه را ترك نكرده بود كه چهار نماينده از طرف مدرس حاجى داود و متفقين او وارد آن شهر شدند . رهبران لزگى و شيروانى كه از تداركات عظيم نظامى در حاجى طرخان آگاه شده بودند ، يك بار ديگر از سلطان خواستند كه آنها را تحت حمايت و حفاظت خود بگيرد . حاجى داود نه تنها تقاضا كرد كه به او تابعيت تركيه داده شود ، بلكه حكومت ولايت شيروان به او تفويض گردد .
اين تقاضاى شورشيان باعث سرگردانى وزير اعظم صلح دوست شد . وى در صورت پذيرفتن آنها مىتوانست از اوضاع آشفته ايران استفاده و يكى از ولايات آن را ضميمه كند ، ولى از طرف ديگر روسيه را از اين عمل مىرنجانيد . بنابراين از دادن جواب صريح به نمايندگان
هامش
( 1 ) . استانيان ، محمود غلجايى را با مدرس حاجى داود اشتباه كرده است . همچنين در شرح واقعهء شماخى راه اغراق پيموده است . چنان كه گفته شد هيچ يك از اتباع روسيه در اين واقعه به هلاكت نرسيد .
( 2 ) . - اسناد :Public Record Office ( States Papers , 97 , vo 1 XXIV , fols , 408 b - 409 a( 3 ) . همان كتاب ، جلد 24 ، ورقa409 .
( 4 ) . همان كتاب ، جلد 24 ، ورقb409 .