جوينى وزير « 1 » كه در سال 685 درگذشت اهدا كرد . بنابراين او بايد اين كتاب را قبل از اين تاريخ نوشته باشد و نشانههاى قابل اعتمادى در دست است كه او سالها قبل از آن تاريخ شروع به نوشتن كرده و حتى آن را به پايان رسانده بود . او در مناهج مكررا به اسرار اشاره مىكند . « 2 » بنابراين احتمال مىرود كه حداقل بخش اعظم اسرار را قبل از 6 ربيع الآخر سال 680 ، در زمان اتمام مناهج ، نوشته باشد . از اشارهاى كه در خاتمه قواعد الجليّه ، « 3 » كتابى در علم منطق كه در ربيع الآخر سال 679 « 4 » آن را به پايان رساند ، به كتاب اسرار شده است نيز اين مطلب تأييد مىشود .
اسرار به شيوهء كتابهاى فلسفى به سه بخش منطق ، طبيعيات و الهيات تبويب شده است .
اين كتاب يكى از مهمترين رسالههاى فلسفى علامه است و خود او مدتها آن را از معتبرترين كتابهايش در اين زمينه مىدانست . او در ايضاح المقاصد فى شرح حكمة العين « 5 » ، كه در 8 شوال سال 694 آن را به پايان رساند ، « 6 » و شرحى است بر حكمة العين كاتبى قزوينى ( ف 675 ) نهتنها بهطور مكرر به آن بلكه به بيشتر آثار كلامى خود اشاره مىكند . « 7 » حتى مقداد سيورى در شرحى كه بر نهج المسترشدين علامه نوشت هرازگاهى به اسرار ارجاع مىدهد . « 8 » اما به خوانندگان خود توصيه مىكند به اثر مفصل كلامى او نهاية المرام مراجعه كنند كه آن نيز شامل بحثهايى مشروح در مسايل فلسفى است . اين نشان مىدهد كه او بعد از اسرار كتاب ديگرى در مسايلى فلسفى كه از نظر اعتبار برابر آن باشد تأليف نكرده بود .
علامه در اين كتاب از قضاياى فلسفى ، در هركجا كه با ضروريات كلامى هماهنگى نداشته بشدّت انتقاد كرده است .
در ايضاح المقاصد نويسنده به دو كتاب ديگر فلسفى اشاره مىكند . از اينرو احتمالا
هامش
اسرار اولين كتابهايى بودند كه او در علم كلام و در فلسفه تأليف كرده بود .
( 1 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 2 : 45 .
( 2 ) - مثلا مناهج ، 89 ر ، 90 ر ، 91 ر .
( 3 ) - به نقل از اردلان جوان ، 1 : 384 .
( 4 ) - بعدا خواهيم ديد .
( 5 ) - ايضاح المقاصد ، 114 ؛ 132 ؛ 220 ، 222 ، 224 .
( 6 ) - همان ، 385 .
( 7 ) - مثلا مناهج ، 89 ر ، 90 ر ، 91 ؛ كشف المراد ، 36 ، 151 ، 209 ؛ نهج المسترشدين ، 48 ؛ معارج ، 111 ر .
( 8 ) - مقداد ، 54 .