كتاب تعليم الثانى علامه در زمرهء كتابهاى جامعتر او در اين دوران بعدى است ، بنابر فهرست ام اين كتاب شامل چندين جلد بوده است . چون در اين فهرست نقل شده كه تا آن زمان فقط بخشهايى از آن نوشته شده بود . احتمال دارد كه علّامه هرگز اين كتاب را به پايان نرسانده باشد .
دليل از بين رفتن بيشتر كتابهاى فلسفى او شايد آن باشد كه اين كتابها نوآورى كمترى داشتند . از آنجا كه علامه بيشتر متكلّم بود تا فيلسوف ، احتمالا او اين كتابهاى فلسفى را به عنوان جزوهء درسى براى شاگردانش نوشته بود . اين فرض را عنوان بعضى از كتابهاى از دست رفتهء او تأييد مىكند .
4 . آثار منطقى
علاوه بر رسالههاى فلسفى كه شامل بخشهاى جداگانهاى در علم منطق است ، علامه تعدادى كتاب منحصرا در باب منطق تأليف كرد . « 1 »
قواعد الجلية فى شرح رسالة الشمسية كه در ربيع الآخر سال 679 آن « 2 » را به پايان رساند ظاهرا از همه قديمتر است . اين كتاب شرحى است بر رسالة الشمسية كاتبى قزوينى ( ف 675 ) .
علامه احتمالا بعد از سال 680 شرحى بر تجريد خواجه نصير الدين طوسى در علم منطق به نام الجوهر النضيد فى شرح كتاب التجريد تصنيف كرد . زمان تقريبى تصنيف اين كتاب را به اينجهت مىتوانيم تعيين كنيم كه علامه در اين كتاب ، از بين همه آثارش ، فقط از اسرار « 3 » و از مناهج « 4 » نام مىبرد . چون مناهج در سال 680 و اسرار ظاهرا قبل از آن
هامش
عنوانى كه بعد از عنوان مورد بحث ( كتاب التعليم الثانى ، كتاب كشف التلبيس و بيان الرئيس ، كتاب ايضاح المعضلات من كتاب الاشارات و كتاب كشف المشكلات من كتاب التلويحات ) و عنوانهاى بخش قبلى كه تحت عنوان كتب العقول آمده و در آن از بقيه كتابهاى علامه در فلسفه و در منطق نام برده است ظاهرا اختلاف كلى وجود ندارد ، به نظر مىرسد دليلى وجود ندارد كه آن را كتاب الحكمه يا كتب الحكمه بخوانيم .
قرائت لب الحكمه بهعنوان كتابى ديگر ظاهرا بهتر است .
( 1 ) - مانند اسرار يا مراصد التدقيق .
( 2 ) - ر . ك : اردلان جوان ، 1 : 348 .
( 3 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، جوهر النضيد فى شرح منطق التجريد ( به اهتمام محسن بيدارفر تهران ، انتشارات بيدار 1363 ش ) 13 ، 23 ، 35 .
( 4 ) - همان ، 35 .