شروع به تأليف اين شرح كرد . « 1 » اما چون در آنجا او از مفصلترين كتابش ، نهاية المرام فى علم الكلام ، نام نمىبرد چنين به نظر مىرسد كه قبل از نوشتن اين كتاب تصنيف كشف المراد را آغاز كرده بود . اين حقيقت كه او در نيمهء اول كشف المراد فقط به مناهج « 2 » و اسرار « 3 » اشاره مىكند و از نهايه نام نمىبرد مؤيد اين مطلب است ، اما چون در نيمهء دوم كتاب كشف المراد « 4 » از آن نام مىبرد ظاهرا قبل از پايان كشف المراد نوشتن نهايه را آغاز كرده بود . او كشف المراد را در 15 يا 16 ربيع الاول 696 به پايان رساند . « 5 » اين رساله بيش از ساير آثار علامه خواننده دارد و اهميت ويژهء آن اين است كه اولين شرح بر تجريد الاعتقاد « 6 » خواجه نصير الدين طوسى مىباشد . از اينرو اين كتاب اساس فهم شارحان بعدى است . « 7 »
از شواهد موجود در كشف المراد چنين استنباط مىشود كه علامه ظاهرا نوشتن مهمترين اثر كلامىاش نهاية المرام فى علم الكلام را قبل از اتمام كشف المراد آغاز كرده بود . به هنگام تصنيف نهج المسترشدين كه در سال 699 به پايان رسيد احتمالا بخش اعظم نهايه نوشته شده بود چون او مكررا به اين كتاب اشاره كرده است . « 8 » از تاريخ تصنيف اين كتاب به بعد معمولا به نهايه اشاره شده است . « 9 »
هامش
( 1 ) - كشف المراد ، 4 .
( 2 ) - همان ، 126 .
( 3 ) - همان ، 36 ، 151 ، 209 .
( 4 ) - همان ، 259 ، 281 ، 284 .
( 5 ) - بنابر نقل آقا بزرگ ( الذريعه ، 18 : 60 ) در 15 ربيع الاول 696 نوشتن اين كتاب به پايان رسيد . نيز ر . ك :
حسينى ، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه عمومى . . . مرعشى ( قم : 1395 ه ) 2 : 324 . برحسب نسخه خطى ديوان هند 41 / 471 لاث ، كشف در 16 ربيع الاوّل 696 به پايان رسيد ( لاث 1 : 128 ) نسخه خطى چستربيتى 4279 تاريخ 16 ربيع الاول 690 را دارد . ( آربرى ، 5 : 87 ) . اما چون شواهد دال بر پايان كتاب در 696 كاملا مستحكم است اين تاريخ به احتمال زياد اشتباه از طرف كاتبان بوده است .
( 6 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 18 : 60 .
( 7 ) - مثلا شمس الدين ابوثنا اصفهانى ( ف 749 ) شارح متذكر مىشود كه اگر شرح علامه نبود فهم تجريد غير ممكن بود ( ر . ك : آقا بزرگ الذريعه ، 18 : 60 ؛ در مورد فهرست شرحهايى كه بر تجريد نوشته شده ر ك ، همان ، 3 : 352 به بعد ) .
( 8 ) - نهج المسترشدين ، 123 ، 190 ، 202 ، 203 ، 216 ، 244 ، 371 ، 386 ، 393 و 438 كه او كتاب نهاية المرام را بهعنوان جامعترين اثرش در علم كلام به خواننده توصيه مىكند .
( 9 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، تسليك النفس الى حظيرة القدس ( نسخه خطى موزه بريتانياOR10971 ) ، 12 ر ، 44 پ ، 75 ر ؛ « كشف الفوائد » 2 ، 5 ، 21 ، 37 ، 43 ، 82 ؛ اجوبه ، 22 .