ربيع الاخر 680 به انجام رساند . « 1 » اين كتاب بسيار مورد توجه خود علامه بود و بعد از جامعترين كتابش در علم كلام ، نهاية المرام فى علم الكلام ، از نظر اهميت بايد آن را در مقام دوّم شناخت . اشارهء او به مناهج در آغاز كتاب نهاية المرام « 2 » و ديگر آثار كلامى و فلسفىاش نشانى بر اين مدعاست . علاوه بر اين او در آثار بعديش اغلب از هردو كتاب نهايه و مناهج « 3 » نام مىبرد . فاضل مقداد سيورى ( ف 826 ) نيز كه شرحهايى بر تعدادى از كتابهاى كلامى نوشته كتاب مناهج را يكى از منابع اصلى خود مىشمارد . « 4 »
از ديگر آثار اوليهء او رسالهء مختصر نظم البراهين است و شرحى كه بر آن نوشته به نام معارج الفهم فى شرح النظم . بنابر نقل نسخهاى خطى ، اين شرح در 6 رمضان 678 به پايان رسيد . « 5 » از آنجا كه بروشنى معلوم شد كه اولين كتاب علامه در علم كلام مناهج بوده احتمالا او نوشتن نظم و معارج را بعدا آغاز و قبل از اتمام مناهج آنها را به انجام رسانده بود . از ارجاعاتى كه در هردو كتاب به يكديگر شده است استنباط مىشود كه او نوشتن مناهج و معارج را كموبيش همزمان آغاز كرده بود . « 6 » او در مقدمهء كتاب بيان مىكند كه معارج را از آن جهت نوشت تا معنى نظم را ، كه فهم آن به علت شيوهء موجز آن مشكل بود ، روشن كند . « 7 » بنابراين روش او در بيان انديشههايش در معارج اصيلتر از مناهج مىباشد .
هامش
( 1 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلّى ، مناهج اليقين فى اصول الدين ( نسخه خطى ديوان هند 6 / 471 لاث ) ، 105 پ ، نيز ر . ك : م . ع . روضاتى ، فهرست كتب خطى كتابخانهء اصفهان ( اصفهان 1377 ه ) 8 - 97 .
( 2 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلّى ، معارج الفهم فى شرح النظم ( نسخه خطى ديوان هند 6 / 471 ، لاث ) 110 پ ، 115 پ ، 118 ر ؛ همو ، انوار الملكوت فى شرح الياقوت ( به اهتمام محمد زنجانى ، انتشارات دانشگاه تهران ، ش 543 ، تهران ، چاپ دانشگاه تهران 1338 ه ) ، 149 ، 193 ، 203 ؛ همو ، كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ( قم ، مكتبة المصطفوى ، بىتا ) ، 126 ؛ همو ، ايضاح المقاصد من حكمة عين القواعد ( به اهتمام ع . منزوى ، تهران 1378 ) ، 229 .
( 3 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، نهج المسترشدين ( به انضمام ارشاد الطالبين الى نهج المسترشدين ، مقداد سيورى ، به اهتمام مهدى رجائى ، من مخطوطات مكتبة آية الله المرعشى العامه ، ش 10 ، قم : مطبعه سيد الشهداء 1405 ه ) 216 ، 386 ؛ همو « كشف الفوائد » در مجموعه رسائل ( تهران : مكتبة آية الله العظمى المرعشى النجفى 1404 ه ) ، 86 .
( 4 ) - مثلا جمال الدين مقداد سيورى ، ارشاد الطالبين الى نهج المسترشدين ( به اهتمام مهدى رجائى من مخطوطات مكتبة آية الله المرعشى العامه ، ش 10 . قم : مطبعه سيد الشهدا ، 1405 ه ) ، 52 ، شرحهايى بر باب الحادى عشر و نهج المسترشدين علامه نوشته كه اين هردو شرح مكررا به چاپ رسيده است .
( 5 ) - روضاتى ، 5 - 194 .
( 6 ) - مناهج ، 87 ر . معارج ، 110 پ ، 115 پ ، 118 ر .
( 7 ) - معارج ، 106 ر .