تصور مىشود علامه نهايه را در دورانى متأخرتر نوشته باشد . او در فهرست ام كه در سال 720 نوشته مىگويد كه چهار جلد از اين كتاب را در آن زمان تمام كرده بود . معلوم نيست كه اين چهار جلد شامل چه مقدار از كل نهايه بوده كه او در آغاز طرح آن را ريخته بود و چه مقدار ديگر در بقيه دوران عمرش به آن افزود . هيچيك از نسخههاى موجود ، كه بخشهايى از اين كتاب در آنها آمده ، كامل به نظر نمىرسد . « 1 » بهعلاوه بعضى ارجاعات به نهايه ظاهرا مشكوك مىنمايد . اين شك در مورد ارجاعاتى در كشف المراد است كه به احتمال زياد در آن زمان او هنوز به آن بخشها در كتاب نهايه نرسيده بود . او همچنين در كتابهايى كه بعد از كشف نوشته به نهايه اشاره مىكند . اشاره او به نهايه در مورد موضوعاتى است كه معمولا در پايان آثار كلامى خود از آن بحث كرده بود . « 2 » در بيشتر اين موارد بعيد به نظر مىرسد كه در نوشتن نهايه به آن مرحله از پيشرفت رسيده باشد . طبق اين شواهد نمىتوان امكان ناتمام ماندن نهايه را ناديده گرفت .
انتشار نهايه بسيار محدود بود . ظاهرا امروزه تنها چهار نسخه خطى ناقص از آن باقى مانده است . حتى مقداد سيورى كه شرحهاى مختلفى بر بعضى از آثار كلامى علامه نوشته است مىگويد كه امكان دسترسى به نهايه را پيدا نكرده بود . « 3 »
علامه به خواهش پسرش ، « 4 » نهج المسترشدين را نوشت و آن را در 22 ربيع الاول سال 699 به پايان رساند . « 5 » اين كتاب به سبكى بسيار موجز نوشته شده است . از شرحهاى متعددى كه بر آن نوشتهاند آشكار است كه اين كتاب از شهرت خوبى در بين علما برخوردار بود . او در 3 ذى حجه سال 703 « 6 » كتاب كشف الفوائد فى شرح قواعد العقايد را كه شرحى است بر قواعد العقايد خواجه نصير الدين به انجام رساند و در 12 محرم سال
هامش
( 1 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 24 : 407 ( ش 2153 ) ؛ نيز ر . ك : روضاتى ، 37 ، در مورد نسخه خطى حيدريه 628 . من خودم فهرست جامعى از آن را نديدهام ، اما از پروفسور مدرسى سپاسگزارم كه درباره نسخه خطى مجلس 10192 كه فقط شامل اولين بخش اين كتاب مىباشد اطلاعاتى داده است . نسخه خطى مرعشى 254 نيز بحث دربارهء اعراض را در نيمه ناتمام مىگذارد .
( 2 ) - مانند نهج المسترشدين 389 ( در اشاره به سؤال در مورد ماهيت انسان ) ؛ اجوبه ، 22 ( در اشاره به مسأله ايمان و موافات ) .
( 3 ) - مقداد ، 395 .
( 4 ) - نهج المسترشدين ، 9 .
( 5 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 24 : 424 ( ش 2222 ) .
( 6 ) - همان ، 18 : 2 - 51 ( ش 635 ) .