704 « 1 » كتاب متوسط الحجم تسليك النفس الى حظيرة القدس را تمام كرد . اين هردو كتاب نيز به خواهش پسرش تأليف شد . « 2 » نام همه اين كتابها در فهرست خ و ام آمده است .
علامه ، بنابر خصوصيّت آثار كلامى اين دوره كه شديدا متأثر از شيوه فلسفى بود ، بيشتر كتابهاى روشمند كلامى خود را با فصلى در مابعد الطبيعه آغاز كرد . « 3 » كتاب معارج او كه با فصلى از تكليف آدمى براى درك معرفت خداوند شروع مىشود از اين حيث استثناست .
اين اثر او موافق با سنت مرسوم در آثار كلامى است .
هيچيك از آثار كلامى علامه كه بعد از ربيع الآخر سال 709 به خواهش اولجايتو تصنيف شد در اين دو فهرست اصلى نيامده است . هرچند بعضى از نسخههاى فهرست خ شامل عنوانهايى از مهمترين كتابهاى اين دوره مىباشد . « 4 » بديهى است اين عنوانها را نويسندگان بعدى افزودهاند و بهطور مكرر در پايان فهرست اين نسخهها ديده مىشود .
دليل نياوردن آنها در فهرست ام ظاهرا اين بود كه بيشتر آنها كتابهايى جدلى و غيردرسى بودند . بنابراين آوردن نام آنها در اجازههاى درسى مناسبتى نداشت .
[ ماهيت كتابهايى كه به خواهش اولجايتو نوشته شد چگونه بود ]
كتابهاى اين دوره به علت ماهيت جدلى بودنشان اهميت زيادى در مورد تحقيق انديشههاى كلامى علامه ندارند . منهاج الكرامة فى الامامة كه از موضع شيعه در باب امامت « 5 » دفاع مىكند و استقصاء النظر فى القضاء و القدر كه در آن علامه از نظر معتزليان در باب اختيار آدمى نسبت به افعال خود در برابر جبر دفاع مىكند از اين دسته است .
هامش
( 1 ) - تسليك ، 82 ر .
( 2 ) - « كشف الفوائد » 2 ؛ تسليك ، 3 پ .
( 3 ) - بنابر نقل ابن خلدون ( 3 : 1112 ) امام فخر رازى در مباحث المشرقيه اينروش را به كار برده است . در مورد اينروش در آثار متكلمان متأخر نيز ر . ك : گارده و قنواتى ، مقدمهاى بر علم كلام اسلامى ( تحقيقات فلسفى قرون وسطى ، ش 37 ، پاريس ، و رين 1948 ) 160 به بعد .L . Gardet and M . Anawati : Introduction a ? la the ? ologie musulmane . Etudes de philosophie me ? die ? vale , no . 37 . paris : Vrin , 1948 .( 4 ) - عنوانهاى نهج الحق و كشف الصدق ، منهاج الكرامة فى الامامة و استقصاء النظر فى القضاء و القدر در فهرست خ 1 ، خ 2 ، خ 4 ، خ 8 ، خ 9 ، خ 11 ، و خ 12 آمده ، امّا در خ 5 ، خ 6 ، خ 7 و خ 10 نيامده است .
( 5 ) - لائوست در مقالههاى « انتقاد از اهل سنت در آموزه علامه حلى » و « اصول امامت در منهاج علامه حلى » اين اثر را بررسى كرده است .Laoust , H . " La Critique du Sunnisme dans la doctrine d ? al - Hill ? . " Revue des e ? tudes " Les Fondaments de l'Imamat dans le Minhag d ? al - Hilll ? . " Revue desو 34islamiques e ? tudes islamiques 46 ( 1978 ) : 3 - 55 .