زيرا او در اين كتاب بحثهايش را اغلب براساس كتابهاى متقدمان مانند فائق ابن ملاحمى پايهگذارى مىكند . باوجود اين ، جز مواردى اندك ، نظريات او در معارج با گفتههايش در مناهج اختلافى ندارد .
او در جمادى الاخر 684 كتاب انوار الملكوت فى شرح الياقوت « 1 » را به اتمام رساند .
اين كتاب شرحى است بر كتاب الياقوت ابو اسحاق ابراهيم بن نوبختى « 2 » كه غير از اين شرح در جايى ديگر نامى از او نيست . چون علامه در مقدمه ذكر مىكند كه بعد از نوشتن كتابهاى ديگرى در علم كلام « 3 » نوشتن اين شرح را آغاز كرده است ، احتمال مىرود زمان شروع به نوشتن اين شرح قبل از سال 680 باشد .
او در 16 جمادى الاول 687 اولين بخش از كتاب منتهى الوصول فى علمى الكلام و الاصول كه در باب كلام است به پايان رساند . « 4 » بخش ديگر اين تأليف در اصول فقه است .
اين كتاب كه حجم آن به اندازهء مناهج است ، « 5 » با شيوهاى موجزتر از آن نوشته شده است .
گويا اهميت اين كتاب در نزد علامه به اندازهء كتاب مناهج نبوده است ، زيرا او در كتابهاى بعدىاش كمتر از آن نام مىبرد . « 6 » بهعلاوه ، بر خلاف مناهج ، علماى بعدى هيچ شرحى بر اين كتاب ننوشتند .
علامه پس از تاليف چند كتابى كه ذكرش گذشت نوشتن كتاب مشهور كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد را ، كه شرحى است بر كتاب تجريد الاعتقاد خواجه نصير الدين طوسى ، آغاز كرد و در مقدمهء كتابش بيان مىكند كه بعد از نوشتن كتابهايى در علم كلام
هامش
( 1 ) - انوار ، 230 .
( 2 ) - اقبال ( 168 به بعد ) استدلال مىكند كه كتاب را فردى از خاندان نوبختى ، در نيمه اول قرن چهارم نوشته است . محمد خان قزوينى شفاها به كراوس گفته بود كه ممكن است اين كتاب « در عهدى نه چندان دور از زمان شرح علامه » تاليف شده باشد ( پ . كراوس « رازيانه 1 » ، اورينتاليا 4 ، 1935 : 306 يادداشت 6 ) مادلونگ سرانجام روشن ساخت كه كتاب الياقوت با عقايد كلامى نوبختيان همخوانى ندارد ( « اماميه » 15 يادداشت 1 ) نظر او اين است كه اين كتاب در دورانى قبل از قرن 5 و حتى زودتر از آن نوشته شده است .
( همو ، 15 ) . او معتقد است ( همان « انديشههاى كلامى اماميه و معتزله » ، 15 يادداشت 1 ) مؤلف احتمالى آن ابراهيم نوبختى نامى باشد كه عبد الجليل رازى در كتاب النقض ( تأليف در حدود 565 ) خود از او نام مىبرد .
( 3 ) - انوار ، 1 .
( 4 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلّى ، منتهى الوصول الى علمى الكلام و الاصول ( نسخه خطى موزه بريتانياOR8326 ) ، 134 پ .
( 5 ) - مثلا ر . ك : نهج المسترشدين ، 438 كه از هردو بهعنوان كتابهايى متوسط الحجم در علم كلام ياد مىكند .
( 6 ) - مثلا نهج المسترشدين 438 .