علامه « 1 » و عرف اماميه « 2 » اين را رد مىكردند . آنان معتقد بودند كه شفاعت فقط در مورد مسلمانان مرتكب گناهان كبيره معقول است بهطورى كه عذابى كه سزاوار آنهاست از ايشان برداشته شود . بهنظر آنان قابلقبول نيست كه پيامبر از كسانى كه سزاوار پاداشند براى افزايش بهرهشان شفاعت كند . « 3 »
علامه بر خلاف شيعيان گذشته « 4 » وظيفهء شفاعت را صريحا به امامان نسبت نمىدهد بلكه آن را فقط مربوط به انبيا مىداند . اما گمان نمىرود كه او اين عقيدهء مهم شيعه را رد كرده باشد .
از نظر اشعريان نيز هدف اصلى شفاعت برداشتن عذاب بود . « 5 » اما بر خلاف اماميان ، بعضى از اشعريان معتقد بودند كه پيامبر ممكن است براى بخشايش عذاب گناهكاران يا براى افزايش بهرهء كسانى كه سزاوار پاداشند شفاعت كند . « 6 » رازى در بعضى از كتابهايش « 7 » هردو موضع را تأييد مىكند . اما در بعضى ديگر « 8 » موضع دومى را رد مىكند .
5 - توبه
سومين راه پرهيز از عذاب محتوم توبه است ، همهء مذاهب بر اين رأى متفق بودند كه توبه تنها راه نجات كافر از مخلد بودن در آتش جهنم است . « 9 » اما در ميزان لزوم توبه براى مسلمان مرتكب گناه كبيره متفق الرأى نبودند .
هامش
( 1 ) - معارج ، 129 پ ؛ مناهج ، 105 ر ؛ نهج المسترشدين ، 426 .
( 2 ) - شريف مرتضى ، « اصول » ، 81 ؛ شيخ طوسى ، اقتصاد ، 126 ، خلاصه النظر 54 به بعد ؛ نيز مادلونگ « اماميه » 16 ، 20 ، 27
( 3 ) - خلاصة النظر 54 ر .
( 4 ) - در مورد نظر كلى اماميان ر . ك : مادلونگ « اماميه » 28 .
( 5 ) - متولى ، 59 ؛ بغدادى فرق ، 348 ، باقلانى ، انصاف 82 ، 231 ؛ همو ، تهميد 5 - 374 ، 365 به بعد ؛ رازى ، تفسير ، ج 2 ، باب 3 : 59 به بعد : ج 4 ، باب 7 : 137 ؛ ج 5 ، باب 9 : 152 ؛ ج 6 باب 112 : 145 ؛ جوينى ، ارشاد ، 5 - 394 ؛ اشعرى ، مقالات ، 474 .
( 6 ) - ر . ك : ميثم بحرانى 7 - 166 اين را نظر متداول اشعريان مىدانست نيز ر . ك : ابن فورك 167 ؛ معتقد است كه پيامبر براى گناهكاران تايب شفاعت مىكند تا توبه آنان مورد قبول واقع شود .
( 7 ) - مثلا ، اربعين ، 419 .
( 8 ) - تفسير ، ج 2 ، باب 3 : 65 : ج 4 ، باب 7 : 76 ؛ ج 5 ، باب 9 : 9 - 148 ، معالم ؛ 7 - 126 ، « مسائل » 3 - 382 .
( 9 ) - رازى ، تفسير ، ج 3 ، باب 5 : 142 ؛ ج 4 ، باب 7 : 137 ؛ گارده ، خداوند ، 311 .