او در اينجا ارتباط بحث مربوط به موافات را انكار مىكند و معتقد است كه عبادت يا نافرمانى بنده دليل براى ثواب يا عقاب الهى نمىباشد . اما در جايى ديگر تأييد مىكند ايمانى را كه شخص در دوران زندگىاش اظهار مىكند فقط به شرط موافات ايمانى خالص است يعنى بنده در حال استمرار ايمان از دنيا برود . « 1 » در اين مورد او همرأى اشعريان متعصب بود .
تعريف ايمان يعنى اعتقاد بدون انجام اعمال كه مورد قبول هردو متكلم بود به اين معنى است كه معصيت ضررى براى ايمان ندارد . بهنظر آنان گناه نمىتواند بر ثواب ايمان فزونى يابد . لذا هرچند مؤمن براى گناهش بايد منتظر كيفر باشد ، بنا به گفته علامه چون استحقاق آن را دارد و بنا به گفتهء رازى چون خداوند چنين فرموده است ، اين عذاب نمىتواند ابدى باشد . بنابراين هردو متكلم بين مؤمن گناهكار و كافر دقيقا فرق مىگذاشتند . در صورتى كه مؤمن توبه كند يا مورد عفو واقع شود عذاب گناهان او موقتى خواهد بود و براى ايمانش پاداش ابدى خواهد گرفت ، كافر مخلّد در آتش خواهد بود . « 2 »
[ نظر علامه درباره رد عذاب ابدى مؤمن گنهكار ]
علامه در مورد دليل رد عذاب ابدى مؤمن گناهكار به شرح زير استدلال مىكند :
هامش
( 1 ) - او مىگويد ( همان ، ج 3 ، باب 6 : 9 - 38 ) « چون اين ثابت شد . . . كه اگر ( شخصى ) مؤمن بود و سپس دست از ايمان كشيد اين ايمان اولى ، حتى اگر ما فكر كنيم كه آن ايمان بود از نظر خداوند ايمان نبوده بنابراين موافات شرط ايمانى است كه ايمان ( خالص ) باشد و شرط كفرى است كه كفر ( خالص ) باشد . » نشانههاى ديگرى دال بر اينكه رازى در واقع از موضع اشعريان متعصب پشتيبانى مىكرد در تفسيرش ( ج 8 ، باب 15 :
125 - 127 ) ديده مىشود . او اين نظر را رد مىكند كه وقتى كسى مىگويد « من ايمان دارم » جمله استثناء ان شاء اللّه لازم نيست ، زيرا ايمانش در اين لحظه خالص است ( همان ، 127 ) . رازى بر افزون عبارت استثناء ( همان 127 ) تأكيد مىكند و استدلال مىكند كه آدمى نمىتواند مطمئن باشد كه حالت فعلى ايمان دوام خواهد داشت ( همان 126 ) . در مورد خصوصيات استثناء بهطور كلى ر . ك : كولبرگ ، 2 - 51 .
( 2 ) - در مورد منابعى براى نظريات علامه و رازى بعدا خواهيم ديد . نظريهء متكلمان امامى متقدم و اشعريان نيز چنين بود . در مورد نظر اماميه ر . ك : خلاصه النظر ، 52 پ - 58 ر . شيخ طوسى ، اقتصاد ، 117 . ( نقل شده كه شيخ طوسى در آغاز كه موضع متداول اماميه را نپذيرفته بود مانند معتزليان معتقد به عذاب ابدى مرتكب گناه كبيره بود ؛ ر . ك : م . نلينو ، « ابو جعفر محمد بن حسن طوسى و كتاب استبصار » .M . Nallino , " Abu ? Gafar al tusi e un nuovo manoscritto del suo'Kita ? b al - istibsa ? r' " Rivista degli studi orientali 22 ( 1974 ) : 13 ;ر . ك : مادلونگ « اماميه » 28 يادداشت 1 . ميثم بحرانى ، 160 ؛ نيز مادلونگ ، « اماميه » 16 ، 20 ، 24 ، 27 مخصوصا 28 ؛ مكدرموت 9 - 387 . در مورد موضع اشعريان ر . ك : جوينى ، ارشاد ، 386 ؛ باقلانى ، تمهيد 50 - 349 ؛ همو ، انصاف 83 ؛ بغدادى ، فرق 348 ؛ بزدوى ، 131 به بعد . ابن فورك ، 164 ؛ متولى 58 ؛ اشعرى ، مقالات ، 474 ؛ رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 10 : 7 - 106 ؛ ج 6 ، باب 11 : 228 ؛ ج 6 ، باب 12 : 74 ؛ ج 8 ، باب 16 : 9 - 10 .