رازى « 1 » اين موضع را تأييد مىكردند .
برپايهء سرنوشت متفاوتى كه معتزليان از يك سو و علّامهء حلّى و فخر الدين رازى از سويى براى مسلمان گناهكار پيشبينى مىكردند اختلافنظرهاى ديگرى درباره نحوهء عفو گناهكاران وجود داشت .
3 - عفو
يكى از راههاى بخشايش عذاب گناهكارى كه بىتوبه مىميرد عفو الهى است . معتزليان منكر امكان عفو چنين گناهكارى بودند و استدلالشان اين بود كه چون خداوند به انسان تذكر داده است كه گناهكار را كيفر خواهد داد ، روا نيست كه او وعيدش را به كار نبندد . « 2 » علامه و رازى هريك به پيروى از مذهب سنتى خود اين موضع معتزليان را رد مىكردند .
علامه معتقد بود كه عفو گناهكار بويژه از جانب خداوند حسن است و از نظر عقلى دليلى عليه آن وجود ندارد . بهعلاوه او با اشاره به دلايل نقلى استدلال مىكرد كه خداوند واقعا بعضى از گناهكاران را مىبخشد . « 3 » رازى نيز مىپذيرفت كه خداوند گناهكار را عفو كند اما براى تأييد موضعش فقط به اجماع و كتاب استناد مىكرد . « 4 »
4 . شفاعت
اصل شفاعت براى مسلمانان ارتباط نزديكى با مسالهء عفو الهى دارد . معتزليان تصديق داشتند كه شفاعت فقط براى كسانى رواست كه شايستهء پاداش در آخرت باشند تا اين شفاعت حظّ آنان را در آخرت افزون كند . « 5 »
هامش
( 1 ) - تفسير ج 15 ، باب 29 : 9 .
( 2 ) - مانكديم ، 644 ، نيز ر . ك : رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 10 ، ج 5 ، باب 10 : 7 .
( 3 ) - معارج ، 129 پ ، مناهج ، 104 پ ؛ نهج المسترشدين ، 427 ؛ تسليك 80 ر . در مورد نظر كلى اماميان ر . ك : خلاصة النظر ، 53 ر ؛ شريف مرتضى « اصول » ، 81 شيخ طوسى ، اقتصاد ، 126 .
( 4 ) - اربعين ، 406 ؛ تفسير ، ج 6 باب 12 : 58 ؛ ج 10 ، باب 19 : 95 . در مورد نظر كلى اشعريان در مورد عفو ر . ك : رازى ، تفسير ، ج 5 ، باب 9 : 40 ، 9967 ، 2 - 151 ؛ ج 6 ، باب 11 : 95 ؛ نيز گارده ، خداوند ، 305 ؛ فرانك « تكليف » ، 214 .
( 5 ) - ابن ملاحمى ، فائق ، 230 پ ، عبد الجبار ، فضل ، 207 ؛ رازى ، تفسير ، ج 2 ، باب 3 : 59 ، ج 4 ، باب 7 :
76 ، ج 5 ، باب 9 : 9 - 148 ؛ ج 1 ، باب 22 : 160 ، 225 .