ايمان مردن شخص مؤمن . « 1 » او در معارج ، « 2 » دربارهء اين منظور خود توضيح بيشترى مىدهد . موافات يعنى نشانهء استمرار بر ايمان در دوران حيات انسان . بنابراين مؤمنى كه كافر مىشود شايستهء پاداش براى ايمان گذشتهاش نمىباشد . لذا او تأكيد مىكند كه استمرار بر ايمان است كه موجب ثواب براى بنده است نه موافات .
در بين متقدمان ، شريف مرتضى ، به پيروى از استادش شيخ مفيد « 3 » معتقد به مفهومى از موافات بود كه او آن را عدم امكان كفر بعد از ايمان توصيف مىكرد . « 4 » استنباط علامه از موافات كاملا متفاوت بود . از بيان او معلوم مىشود كه شريف مرتضى موافات را شرطى براى رسيدن بنده به ثواب نمىدانست . « 5 » باوجود اينكه او از نظر شريف مرتضى آگاه بود كه كفر بعد از ايمان ممكن نيست . « 6 » اما از ذكر اين نكته غفلت داشت كه شريف مرتضى اين اصل را موافات مىناميد .
علامه در بيشتر كتابهايش بيان نمىكند كه آيا ممكن است مؤمنى كافر شود و در اجوبة المسائل المهنّأئيه « 7 » كه نظر شريف مرتضى را نقل مىكند از بيان موضع خودش اجتناب مىكرد . اما در كتاب معارج « 8 » تلويحا امكان آن را بيان مىكند . بهعلاوه اين حقيقت كه او معتقد بود ، موافات مؤمن بودن در لحظه مرگ مىباشد تا آدمى به اجر اخروى اعمال عبادى گذشتهاش برسد ، مبين آن است كه او امكان كافر شدن مؤمن را ناديده نمىگرفت .
علامه در اجوبة المسائل المهنأئيه « 9 » بيان مىكند كه گروهى نامشخص از علماى اماميه ، كفر بعد از ايمان را ممكن مىدانستند . آنان همچنين به اصل احباط معتقد بودند و ظاهرا موافات را شرطى براى پاداش مىدانستند . « 10 » احتمال دارد علامه در مسأله امكان كفر بعد از
هامش
( 1 ) - نهج المسترشدين ، 419 ؛ كشف المراد ، 7 - 346 ؛ تسليك ، 79 ر .
( 2 ) - معارج ، 130 ر .
( 3 ) - در مورد موضع مفيد در اين مسأله ر . ك : مكدرموت ، 2 - 240 ؛ كولبرگ 53 به بعد .
( 4 ) - براى مرجع ر . ك : كولبرگ 55 يادداشت 1 ؛ نيز ر . ك : علامه ، اجوبه ، 2 - 21 . موضع شريف مرتضى نيز مورد اقتباس شاگردش شيخ طوسى قرار گرفت براى مرجع ، ر . ك : كولبرگ ، 55 يادداشت 2 .
( 5 ) - اجوبه 2 - 21 ؛ نيز ر . ك : مجلسى ، بحار ، 69 : 214 .
( 6 ) - اجوبه 22 .
( 7 ) - همان ، 2 - 21 ؛ او در اينجا به بحث جامعى در كتاب نهاية المرام اشاره مىكند . نسخهء خطى نهاية اين بخش را در بر ندارد .
( 8 ) - معارج ، 130 ر .
( 9 ) - اجوبه 22 .
( 10 ) - تنها گروه اماميه شناخته شدهاى كه چنين عقيدهاى داشتند خاندان نوبختى بودند . آنان نظر معتزله در