مرتكب گناه كبيره را كافر مىشمردند و نيز از موضع مرجئه كه تأكيد مىكردند مسلمان مرتكب گناه كبيره مؤمن است « 1 » اجتناب كنند . « 2 »
موضع معتزليان مورد بحث و مجادله بين علامه « 3 » و رازى بود . « 4 »
[ نظر شيعه در مورد ايمان ]
در روش سنتى شيعه انجام فرائض را جزء تعريف ايمان نمىآورند . بلكه ايمان را تصديق به قلب كه شامل معرفت اصول دين مىشد تعريف مىكنند . اين تصديق در صورتى معتبر است كه راهنماى مؤمن به معرفت اصول دين باشد . « 5 » اين مفهوم ايمان كاملا مورد قبول علامه بود . « 6 » با اين تعريف از ايمان ، كه بر عامل معرفت صرفنظر از انجام فرائض تأكيد مىكند موضع شيعه تقريبا شبيه موضعى بود كه معمولا مرجئه را تداعى مىكند . « 7 »
علاوه بر اين علامه تصريح مىكرد كه كمال معرفت به خداوند به شرط صحت ايمان ، براى رسيدن به ثواب كافى است . اين شرط وقتى انجام مىشود كه مؤمن به ديگر اصول دين معرفت دارد . او مىگويد :
رواست كه پاداش مشروط به شرطى باشد . اگر چنين نبود ، كسى كه معرفت به خداى تعالى دارد و منكر نبوت است مستحق پاداش بود زيرا معرفت خداوند عبادتى است بدون وابستگى به چيزى ديگر . « 8 »
بهعلاوه او تصريح مىكرد كه پاداش عبادت مشروط به شرط موافات است . يعنى با
هامش
( 1 ) - مانكديم ، 701 ؛ عبد الجبار ، فضل ، 159 به بعد ، كعبى ، 115 . در مورد موضع خارجيان و مرجئه ر . ك :
ونسينك ، اعتقاد مسلمانان : تكوين و توسعه تاريخى آن ، 38 به بعد .A . J . Wensinck , The Muslim Creed . Its Genesis and Historical Developent ( London : Frank Cass Co ) , 38 ff ;نيز ر . ك : مكدرموت ، 5 - 233 . در مورد منشاء استنباط معتزليان از منزله بين المنزلين ر . ك : مادلونگ ، امام قاسم بن ابراهيم 10 به بعد .
( 2 ) - بزدوى ، 131 .
( 3 ) - اجوبه 3 - 72 .
( 4 ) - تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 54 به بعد .
( 5 ) - ر . ك : شيخ طوسى ، اقتصاد ، 140 ، همو ، تمهيد ، 293 ؛ ميثم بحرانى ، 170 ؛ خلاصه النظر ، 57 پ .
( 6 ) - مناهج ، 104 ر ، 180 ، اجوبه ، 54 .
( 7 ) - ر . ك : اشعرى ، مقالات ، 132 - 141 ؛ در مورد عقايد مرجئه كلا ر . ك : مكدرموت ، 5 - 234 ؛ ونسينك ، 132 به بعد .
( 8 ) - نهج المسترشدين ، 418 ؛ نيز ر . ك : كشف المراد ، 326 ؛ مناهج ، 104 ر . نيز ر . ك : كولبرگ 5 - 64 .