در حالىكه تمام مذاهب بر كيفر نهايى كافر همرأى بودند « 1 » در مورد فرجام فاسقى كه معتقد به اسلام باشد اختلافنظرهايى وجود داشت .
معتزليان معتقد بودند كه سرنوشت آدمى در آخرت براساس تحابط طاعت و نافرمانى او مىباشد . اگر گناهان شخص بر عبادات او فزونى يابد پاداشى كه شايستهء اين عبادات است كاهش مىيابد و كيفر شايسته اين گناهان آن را باطل مىكند . در اين صورت او مستحق عذاب ابدى است . اگر عبادات او بر گناهانش فزونى يابد كيفرى كه سزاوار اين گناهان است باطل مىشود « 2 » و او مستحق پاداش ابدى است .
اين قاعده فقط در مورد گناهان صغيره مصداق دارد و بنابراين هموزن عبادات مىباشد . اگر شخصى مرتكب گناهى كبيره شود ، اين گناه پاداشى را كه شايستهء تمام افعال عبادى اوست باطل مىكند . « 3 » و افعال عبادى غيرممكن است كه بر گناه كبيره فزونى يابد .
كسى كه مرتكب گناه كبيره شود فقط از راه توبه « 4 » مىتواند مفرّى بيابد و اگر توبه نكند ناگزير در عذاب ابدى خواهد بود . « 5 » معتزليان بدينگونه به حد فاصلى بين گناه كبيره و صغيره قائل بودند . « 6 »
هامش
( 1 ) - علامه ، مناهج ، 104 پ ؛ همو ، معارج ، 129 پ ؛ همو ، نهج المسترشدين ، 423 ؛ همو ، كشف المراد ، 328 ؛ رازى ، معالم ، 4 - 123 ؛ همو ، تفسير ، ج 2 ، باب 3 : 153 ؛ ج 5 ، باب 10 : 75 ؛ همو ، محصّل ، 346 ، در مورد موضع كلى شيعه ر . ك : شريف مرتضى ، « اصول الاعتقاديه » در نفائس المخطوطات ( به اهتمام آل ياسين ، بغداد ، معارف 1954 ) 82 ؛ شيخ طوسى ، اقتصاد ، 126 ؛ همو ، تمهيد ، 273 ؛ ميثم بحرانى ، 160 ؛ نيز مكدرموت 251 به بعد ؛ در مورد موضع كلى معتزليان ر . ك : ابن ملاحمى ، فائق ، 232 پ ؛ عبد الجبار ، فضل ، 209 ، در مورد موضع كلى اشعريان ر . ك : بغدادى ، فرق ، 384 ؛ رازى ، تفسير ج 7 ، باب 14 : 80 ؛ ابن حزم ، 4 :
80 ؛ نيز كلا ر . ك : اشعرى ، مقالات 474 .
( 2 ) - مانكديم ، 624 به بعد ؛ ابن ملاحمى ، فائق ، 204 ر - پ ، 206 ر به بعد ؛ نيز رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 4 - 53 ؛ ج 4 ، باب 8 : 4 - 213 ؛ ج 8 ، باب 16 : 91 ، ابو على و ابو هاشم در مورد عمل اين ابطال اختلافنظر داشتند . اولى معتقد بود كه پاداش يا كيفر بيشتر بسادگى مقدار كمتر را باطل مىكند . در حالىكه ابو هاشم معتقد به اصل تحابط بود كه بهمعناى كاسته شدن مقدار كمتر از مقدار زيادتر بود ؛ ر . ك : مانكديم ، 627 به بعد ؛ رازى ، تفسير ، ج 3 ، 6 : 40 ؛ ج 4 ، 8 : 209 ؛ معتزليان متأخر موضع ابو هاشم را ترجيح مىدادند . مثلا ر . ك :
ابن ملاحمى ، فائق ، 208 ر - پ .
( 3 ) - رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 50 .
( 4 ) - بعدا مىبينيم .
( 5 ) - عبد الجبار ، فضل ، 211 ر ، 350 ؛ نيز رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 114 ، 149 ، 197 ، 8 - 237 ؛ ج 5 ، باب 9 : 119 ، ج 5 ، باب 10 : 75 ، 244 ؛ ج 6 ، باب 11 : 223 ؛ ج 7 ، باب 14 : 87 ؛ ج 8 ، باب 15 : 142 ؛ ج 15 ، باب 29 : 293 ؛ ج 15 ، باب 30 : 165 .
( 6 ) - ابن ملاحمى ، فائق ، 206 ر ؛ نيز مكدرموت ، 256 به بعد . لازم است به اين نكته توجه شود كه به رغم