كه پاداش اطاعت را خواهد داد . « 1 » بنابراين پاداش الهى چيزى جز تفضل از جانب او نيست . « 2 » از آنجا كه رازى سخت پاىبند موضع اشعرى بود كه بنده خالق افعال خود نيست و خداوند است كه ايمان يا كفر را مىآفريند ، « 3 » او نيز لزوم ارتباط بين افعال بنده و سرانجام او را در آخرت رد مىكرد . بر اين اساس او استدلال مىكرد كه خداوند مكلف نيست پاداش افعال بندگان را بدهد . او مىگويد :
چنين است زيرا افعال بنده متكى به اراده است و اين اراده را خداوند مىآفريند . اگر خداوند آن اراده را بيافريند ، بنده اطاعت مىكند و اگر او اراده ديگرى بيافريند بنده نافرمانى مىكند . بنابراين اطاعت بنده از جانب خدا و نافرمانى او نيز از جانب خداست . اما فعل خداوند به هيچوجه او را مكلف به انجام كارى نمىكند . لذا نه پاداش دادن به بندهء فرمانبردار ضرورى است و نه كيفر دادن به نافرمان . به بيان دقيقتر هرچه از جانب خداوند مىرسد بهعلت الوهيت ، قهر و قدرت اوست . لذا آنچه ما مىگوييم صحيح است ؛ كه اگر خدا بخواهد همه كسانى را كه مقرب او هستند كيفر دهد . اين احسانى از جانب اوست و اگر بخواهد همه فرعونيان را عفو كند اين نيز احسانى از جانب اوست . « 4 »
2 - مسألهء مسلمان مرتكب گناه كبيره
موضع معتزليان مبنى بر اينكه بنده براى اعمالى كه انجام مىدهد مستوجب پاداش يا كيفر از جانب خداوند و مرهون عدل او مىباشد موردقبول علامه نيز بود ، اما به پيروى از سنت اماميان ، در مورد سرنوشت نهايى گناهكاران با آنان اختلاف داشت . اين موجب شد كه موافقت او با رازى محدود باشد .
هامش
121 .
( 1 ) - « مسائل » 9 - 378 ؛ تفسير ج 1 ، باب 2 : 137 ؛ ج 7 ، باب 13 : 170 ؛ ج 7 ، باب 14 : 87 ؛ ج 15 ، باب 29 : 12 .
( 2 ) - همان ، ج 7 ، باب 14 : 87 ؛ ج 13 ، باب 25 : 11 ، باب 33 ، 66 ؛ ج 15 ، باب 29 : 157 ، ج 15 ، باب 30 : 263 .
( 3 ) - در مورد موضع رازى كه ايمان و كفر مخلوق خداست ر . ك : مطالب ، 9 : 101 - 110 ، 379 - 389 ، « مسائل » ، 375 ؛ تفسير ج 5 ، باب 10 : 131 ، 165 ؛ ج 7 ، باب 13 : 145 به بعد ، 5 - 154 ، 9 - 158 ، 180 ، 2 - 191 ، 2 - 241 ؛ ج 7 ، باب 14 : 160 ؛ ج 15 ، 30 : 263 .
( 4 ) - همان ، ج 4 ، 8 : 241 ؛ نيز ر . ك : همان ، ج 5 ، باب 10 : 78 ، 108 ؛ ج 8 ، باب 15 : 2 - 21 ، 4 - 63 .