اين ظلم است يا براى نفع رساندن . اين نفع يا در آغاز داده مىشود و يا داده نمىشود .
شق اول باطل است ، زيرا در اين صورت تكليف عبث خواهد بود . شق ديگر همان است كه ما درصدد اثبات آن مىباشيم . آن نفع شايستهء طاعتى است همراه با تعظيم و تمجيد .
و ارائه آن در آغاز ( يعنى قبل از اعمال تكليف ) قبيح است . زيرا تعظيم كسى كه شايسته نيست قبيح است . « 1 »
اشعريان بهعلت استنباط متفاوتشان از عدالت خداوند اصولا با نظريهء مشترك اماميه و معتزله در اين مسأله مخالف بودند . بنابر مذهب اشعريان خداوند عقلا مكلف به پاداش دادن يا كيفر كردن نيست . آنان اين قاعده را رد مىكردند كه بنده براى انجام افعالش مستحق پاداش يا كيفرى باشد كه خداوند مكلف باشد آن را براى بنده جبران كند . « 2 » آنان ترجيح مىدادند بگويند از فضل يا تفضّل خداوند است كه بنده را براى افعال عباديش پاداش دهد و از عدل يا حق اوست كه او را براى معصيتش كيفر دهد . « 3 » اما برحسب آيات قرآن خداوند وعده فرموده كه هميشه پاداش اعمال عبادى بندگان را بدهد ، « 4 » چون دروغ شايسته خداوند نيست ، اين وعده دليل محكمى است كه خداوند طورى ديگر رفتار نخواهد كرد . « 5 » آنان با اين سخن تأييد مىكردند ميل ارادى خداوند مطلق نيست .
در ظاهر بهنظر مىرسد كه رأى اشعريان با ادعاى معتزليان در مورد وجوب ارتباط بين افعال بنده و پاداش و كيفر باهم موافقت دارد . اما ، اصل دومى مربوط به عدالت خداوند با وجود آفرينش شر در مسأله پاداش و كيفر وجود داشت كه انديشهء اشعريان را كاملا از معتزليان متمايز مىساخت . نظر معتزليان دربارهء تكليف و درجات كيفر و پاداشى كه بنده با عمل به تكليف كسب مىكند بر اين فرض استوار بود كه بنده خالق افعال خود مىباشد .
هامش
( 1 ) - كشف المراد ، 323 ؛ نيز ر . ك : نهج المسترشدين ، 411 ؛ مناهج ، 104 ؛ معارج ، 130 .
( 2 ) - غزالى ، اقتصاد ، 84 ؛ رازى ، تفسير ج 6 ، باب 12 : 180 ؛ ج 7 ، باب 13 ، 19 - 20 ؛ نيز فرانك « تكليف » 213 .
( 3 ) - ر . ك : باقلانى ، انصاف ، 5 - 74 ، همو ، تمهيد ، 351 ؛ جوينى ، ارشاد ، 381 ، 392 ؛ انصارى ، غنيه ، 214 پ ؛ رازى ، تفسير ، ج 4 ، باب 7 : 143 ؛ ج 5 ، باب 10 : 1 - 185 ؛ ج 7 ، باب 14 : 10 ، ج 9 ، باب 17 : 33 ؛ ج 15 ، 29 : 337 ؛ نيز ل . گارده ، خداوند و سرنوشت آدمى ، 293 .L . Gardet , Dieu et la destine ? e de l'homme ( Etudes musulmanes , vol . 9 . paris , 1967 ) , 293 .( 4 ) - باقلانى ، انصاف ، 75 ؛ متوّلى ، 58 ؛ رازى ، تفسير ، ج 3 ، باب 6 : 41 ؛ ج 4 ، 7 : 51 ؛ ج 2211 : 229 ؛ نيز فرانك ، « تكليف » 214 .
( 5 ) - باقلانى ، انصاف ، 75 ؛ رازى ، تفسير ، ج 5 ، 9 : 19 - 20 : ج 7 ، باب 13 : 169 .