فصل 7 وعد و وعيد
1 - پاداش و كيفر
نظريات مورد قبول علامه و رازى دربارهء ارتباط بين افعال بنده و پاداش و كيفر او در آخرت با موضع متضاد آنها در مسألهء عدل خداوند ارتباطى نزديك داشت .
علامه معتقد بود كه بنده بهخاطر افعالش در طاعت يا نافرمانى سزاوار پاداش يا كيفر مىباشد . بر خداوند واجب است كه پاداش و كيفر اعمالى را كه بنده مستحق آن است بهطور كامل بدهد ، مگر اينكه خداوند او را عفو فرمايد يا پيامبر خدا از او شفاعت كند . در اين صورت مجازات نخواهد شد . « 1 » اين ارتباط نزديك بين افعال اطاعت و پاداش و بين نافرمانى و كيفر براساس مفهوم تكليف بنده بنا شده است . علامه با معتزليان همرأى بود كه خداوند تكليف بنده را بهگونهاى وضع مىكند كه بهرغم مشقتى كه اين تكليف دارد مىتواند عبادت را به جاى آورد و از نافرمانى اجتناب ورزد . هدف از اعمال اين تكليف توانا ساختن بنده است براى دريافت پاداشى برتر از آنچه بدون اين تكليف مىتوانست كسب كند . « 2 » علامه بر اين اساس در مورد ارتباط اجتنابناپذير بين افعال عبادى كه بندهء مكلف انجام مىدهد و پاداشى را كه براى آن استحقاق دارد بحث مىكرد :
دليل اينكه فعل عبادى بنده شايستهء پاداش است مشقتى است كه خداوند بر مكلف تكليف كرده است . اگر هدفى در بين نبود اين كار امرى ظالمانه و عبث بود و اين قبحى است كه از حكيم صادر نمىشود . و اگر داراى هدفى باشد يا به قصد ضرر زدن است كه
هامش
( 1 ) - مناهج ، 104 ر ؛ معارج ، 129 پ - 130 ر .
( 2 ) - كشف المراد ، 249 .