بنابر نقل تقى الدين « 1 » و علامه « 2 » ابن ملاحمى و ابو الحسين بصرى در يك مورد اختلاف عقيده داشتند . در حالىكه ابو الحسين معتقد بود كه تعلق بعدى علم خداوند به موضوع به تعلق قبلى افزوده مىشود ديگرى معتقد بود كه آن جانشين علم پيشين مىشود و علم قبلى از بين مىرود . علامه موضع ابن ملاحمى را تأييد مىكند . « 3 »
موضع مذهب ابو الحسين بصرى ، علامه و رازى با بيشتر معتزليان پيشين يكى نبود . بنابر نقل ابن ملاحمى ، بهشميه معتقد بودند كه علم خداوند به شئ هميشه تعلق بهوجود شئ دارد بدونتوجه به اينكه اين شئ در آينده وجود خواهد داشت يا اكنون وجود دارد يا در گذشته وجود داشته است . در اين سه مورد فقط عبارات تغيير مىكند . لذا اگر چيزى در آينده بهوجود خواهد آمد ، خداوند از وجود آن آگاه است و مىداند كه آن در آينده خواهد بود . در مورد شئ در گذشته نيز خداوند از وجود آن آگاه است و مىداند كه آن در گذشته وجود داشته است . ابن ملاحمى موضع ابو هاشم را نقل مىكند :
علم خداوند به اين علت ( يعنى تبديل يك شئ از عدم به وجود ) تغيير نمىكند و خداوند از صفت ذات جدا نمىشود ( يعنى عالم بودن ) زيرا علم به اينكه شئ وجود خواهد داشت و علم به اينكه وجود داشته است هردو يك علم است . فقط عبارات بر حسب شئ معلوم تغيير مىكند . اگر وجود آن در آينده باشد علم به صورت علمى كه وجود خواهد داشت توصيف مىشود . اگر آن شئ وجود دارد علم به صورت علم به وجود آن توصيف مىشود . اگر وجود آن متوقف شود آن به صورت علمى كه وجود داشت توصيف مىشود . « 4 »
[ ابوهاشم تغيير در صفت ذاتى علم خدا را رد مىكند ]
بنابراين ابو هاشم بيشتر متوجه اين امر بود كه هر تغييرى در صفت ذاتى علم خداوند را رد كند . اگر خداوند قبل از وجود شئ از آن آگاه است و آن شئ وارد عالم وجود مىشود ظاهرا يا بايد علم خداوند با اين حالت جديد منطبق گردد كه اين مستلزم تغيير در علم
هامش
حكم خط فاصلى كشيد . او گفت هشام بن حكم بر خلاف نظر ابن ملاحمى روا نمىدانست كه خداوند چيزهايى را كه بهوجود خواهند آمد بداند ( فائق 47 پ ) .
( 1 ) - تقى الدين ، 261 ؛ نيز همان ، 127 .
( 2 ) - مناهج ، 91 ر ؛ نهاية المرام ، 79 پ - 80 ر .
( 3 ) - همان .
( 4 ) - فائق 46 پ . در موردنظر ابو هاشم ر . ك : علامه ، نهاية المرام 79 پ . شرح علامه ظاهرا بهطور مستقيم از فائق اقتباس شده است .