خداوند مقتضى صفات قادر و عالم بودن اوست . « 1 » او اين صفات را « تعلقات » بين ذات خداوند و موضوع علم و قدرت او تعريف مىكرد . « 2 » رازى بهرغم اينكه تصديق مىكرد نسبتى بين ذات خداوند و متعلقات علم و قدرت او وجود دارد ، فقط تا حدّى موافق با ابن ملاحمى بود كه اذعان داشت چنين نسبتى فقط بين ذات خدا و متعلقات علم او وجود دارد . او از اين حيث كه اذعان مىكرد براى ساير صفات نيز نسبتهايى وجود دارد ، بيشتر از اشعريان متقدم پيروى مىكرد . « 3 » او در بعضى موارد اصطلاح فلسفى « اضافه » و « نسبت » را به جاى اصطلاح « تعلق » بهكار مىبرد . « 4 » اما مفهوم « اضافه » و « نسبت » در اين مورد دقيقا برابر مفهوم كلامى « تعلق » است و هيچ تشابهى با مفهوم فلسفى « اضافه » ندارد .
رازى با قبول مفاهيم صفات از نظر ابو الحسين بصرى و ابن ملاحمى اين نظريه را كه صفات ذات خداوند وابسته به معانى خارجى هستند رد مىكرد . « 5 » بهعلاوه ظاهرا باتوجه به رأى باقلانى و جوينى نظريهء احوال را كه اشعريان از آن پيروى مىكردند مورد قبول او نبود . « 6 » نظر آنان ، آنگونه كه رازى آن را بيان مىكند ، اين بود كه معانى خارجى قدرت و علم وابسته به حالت قادر بودن و عالم بودن خداوند است . آنان معتقد به تعلق بين احوال و موضوع علم و قدرت او بودند . « 7 »
رازى ، برعكس ، معتقد بود كه ذات متمايز خداوند دقيقا وابسته به تعلقات يا اضافات
هامش
( 1 ) - معالم ، 58 .
( 2 ) - اربعين ، 155 ؛ مطالب ، 3 : 223 .
( 3 ) - غزالى ، اقتصاد ، 39 به بعد ؛ سيف الدين آمدى ، غاية المرام فى علم الكلام ( به اهتمام حسن محمود عبد اللطيف ، قاهره ، 1391 ) 85 ؛ نيز ر . ك : او رمزبى ، 2 - 151 .
( 4 ) - اربعين ، 155 .
( 5 ) - مطالب ، 3 : 4 - 233 . اما او ، در بعضى از كتابهاى حد يثش ، معانى را تأييد مىكند . مثال « مسائل » 7 - 366 .
( 6 ) - ر . ك : اربعين ، 6 - 155 ؛ او در آنجا نظريه احوال را منسوب به باقلانى مىداند . باقلانى در دو كتاب تمهيد و انصاف كه از او باقى مانده است اعتبار اين نظريه را رد مىكند . اما در كتابهاى بعدى خود ، مخصوصا در هداية المسترشدين كه فقط بخشهايى از آن به صورت خطى باقى مانده است ، بهنظر مىرسد كه نظريه احوال را برگزيده باشد كه در بعضى موارد با نظر بهشميه مشترك است . ر . ك : فرانك « حال » دايرة المعارف اسلام ؛ آمدى 27 ؛ نيز ، ژيماره « احوال » 76 به بعد . جوينى بعدا نظر احوال او را برگزيد : ر . ك : فرانك ، همان 346 به بعد .
( 7 ) - مطالب ، 3 : 4 - 223 ، معالم ، 56 ؛ اربعين 6 - 155 .