خداوند نمىشمردند . « 1 » اما بنابر نقل ابن ملاحمى آنان مفهومى از تعلق را در نظر داشتند كه ارتباط بين حالت عالم بودن خداوند و موضوع علم او را بيان مىكرد . « 2 »
ابن ملاحمى از بيان چنين ارتباطى بين ذات خداوند و موضوع قدرت او خوددارى مىكرد . به نظر او صفت قدرت منحصر است به فاعل قادرى كه با اين صفت وصف شود كه قادر است افعالى را در شرايط خاصى انجام دهد يا از آن جلوگيرى كند . « 3 » اين شرايط مشروط به دو شرط است يكى به فعل تا حدى كه نياز به صحت دارد يا به فاعل تا حدى كه نيازى به داعيى براى انجام فعل دارد . بنابراين قدرت انجام فعل و يا ترك آن خصيصهء فاعلى قادر است . « 4 »
علامه در معارج تعلق بين ذات خداوند و موضوع علمش را تأييد مىكند ولى براى تأييد چنين تعلقى در مورد ساير صفات مردد است . « 5 » در هر صورت او در نوشتههايش به چنين توازنى بين علم و قدرت مىرسد . او تعلق بين ذات خداوند و موضوع علم او و همچنين موضوع قدرتش را تأييد مىكند . « 6 » در اين مورد او متأثر از رازى و در ابتدا متأثر از اشعريان بود . « 7 »
رازى در اين مورد كه ذات خداوند با ديگر ذوات بنفسه متفاوت است همرأى ابو الحسين بود . « 8 » او از اين رأى مخصوصا در برابر بهشميه دفاع مىكرد . « 9 »
علاوه بر اين رازى رأى مذهب ابو الحسين بصرى را مىپسنديد كه ذات مخصوص
هامش
( 1 ) - تنها موردى كه توانستم بيابم كه به نظريهء رابطه بهعنوان يك ويژگى اشاره شده است در « مقدمه » ( 207 ) شيخ طوسى بود . شيخ طوسى در آنجا تأكيد مىكند كه ويژگى صفتى كه رابطهاى متعلق به آن است اين رابطه ويژه ( تعلق المخصوص ) مىباشد . او آن را مربوط به اعتقاد ، ظنّ ، اراده و كراهت مىداند .
( 2 ) - معتمد ، 1 - 200 .
( 3 ) - همان ، 206 .
( 4 ) - قابل ذكر است كه ديگر نمايندگان اين مذهب مانند تقى الدين ( 127 ) در موقع بيان رابطه بين ذات خداوند و قواى او به توازن بين علم و قدرت رسيدند . علاوه بر اين نويسندگان متأخر گاهى معتقد بودند كه ابو الحسين و ابن ملاحمى خود به اين توازن بين علم خداوند و قدرت او رسيدهاند . ر . ك : عبد الله بن زيد عنسى ، كتاب المحجّة البيضاء فى اصول الدين ( نسخه خطى مونيخ گلازر 148 ) 28 پ - 29 ر .
( 5 ) - معارج ، 121 ر - پ .
( 6 ) - مانند مناهج ، 92 ر - پ ، نهايه المرام ، 79 پ - 80 ر ؛ تسليك ، 56 ر .
( 7 ) - بعدا خواهيم ديد .
( 8 ) - اربعين ، 96 ، معالم ، 47 ؛ مطالب ، 1 : 315 ، 317 .
( 9 ) - اربعين ، 96 به بعد ؛ مطالب ، 1 : 313 به بعد .