از اين مقوله مىباشد . « 1 » در مورد خداوند وقتى تحقق مىپذيرد كه شرط حضور محسوس وجود داشته باشد . « 2 » انسان به منظور درك شيئ علاوه بر وجود مدرك بايد از سلامت حواس نيز برخوردار اشد . « 3 » در مورد خداوند كه حى بودن او صفتى ذاتى است چنين نيازى وجود ندارد . لذا او بدون حواس درك مىكند . « 4 »
[ رد نظريه احوال توسط علامه ]
علامه به پيروى از مذهب ابو الحسين بصرى « 5 » نظريهء احوال را رد مىكرد . به نظر او احوال از شيئيّت دادن ناروا به صفات الهى حكايت دارد . او موضع بهشميه را بسيار شبيه موضع معتزليان مىديد كه صفات الهى را معانيى قديم بر ذات خداوند مىدانستند . « 6 » ابو الحسين و پيروانش چنين اعتراضى بر مذهب ابو هاشم داشتند . « 7 »
بهشميه با اين اعتراض مخالفان روبرو شدند كه براساس عقيدهء معتزليان دربارهء صفات خداوند راهى براى تمايز آنها وجود ندارد . آنان با بسط مفهوم احكام صفات كه علامه و مذهب ابو الحسين بصرى و پيروانش آن را برگزيده بودند به اين اعتراض پاسخ دادند .
بهشميه حكم را خصيصه بارز صفت يا حالتى تعريف كردهاند كه صفت با آن شناخته مىشود . « 8 » براى مثال ما واقفيم كه قادر بودن يك فرد فقط به علت خصيصهء اين حالت است ، يعنى امكان ( صحت ) انجام عملى ساده بهوسيله آن فرد . « 9 »
صفات خداوند ممكن است به تساوى از طريق احكام آن شناخته شود . بنابراين
هامش
( 1 ) - شيخ طوسى ، « مقدمه » ، 205 ؛ مانكديم ، 170 ؛ نيشابورى ، فى التوحيد ، 562 ، 564 ؛ ابن ملاحمى ، معتمد ، 215 ؛ فرانك موجودات ، 153 به بعد ؛ فرانك ( « حال » ، دايرة المعارف اسلام . به نظر مىرسد شك دارد كه آيا اين مقوله را ابو هاشم بيان كرده بود يا فقط پيروانش .
( 2 ) - مانكديم ، 170 ، 173 ؛ نيشابورى ، فى التوحيد ، 562 به بعد ، 564 ؛ عبد الجبار ، مغنى ، 5 : 242 .
( 3 ) - مانكديم ، 173 ، ابن متّويه ، مجموع ، 1 : 131 ؛ مغنى ، 4 : 51 ، 55 .
( 4 ) - نيشابورى ، فى التوحيد ، 562 ، 5 - 564 ؛ ابن متّويه ، مجموع ، 1 : 1 - 130 .
( 5 ) - تقى الدين ، 162 ؛ محلّى ، 72 ر ، شهرستانى ، ملل ، 1 : 85 .
( 6 ) - مناهج ، 92 ر - پ ؛ كشف المراد ، 30 - 229 ؛ نهاية المرام فى علم الكلام ( نسخهء خطى مرعشى 254 ) 75 ر - پ .
( 7 ) - تقى الدين ، 162 .
( 8 ) - نيشابورى ( فى التوحيد ، 278 ) بيان مىكند : « ما صفت را از ويژگى آن مىشناسيم ، زيرا چون صفتى محسوس يا مشهود ( موجودة من النفس ) نباشد آن را فقط از ويژگيش مىتوان شناخت » نيز ر . ك : فرانك ، موجودات 61 .
( 9 ) - مانكديم ، 165 ؛ نيشابورى ، فى التوحيد ، 488 ؛ ابن متّويه ، مجموع ، 1 : 157 ؛ شيخ طوسى ، « مقدمه » 207 .