فصل 5 صفات خداوند
1 - صفات ذاتى خداوند و مرجع آن
يكى از اختلافات اساسى بين متكلمان معتزلى و اشعرى بحث بر سر ارتباط صفات ذاتى خداوند با ذات او بود .
اشعريان معتقد بودند كه صفات ذاتى خداوند نه وابسته به ذات اوست و نه عين آن .
بلكه اين صفات وابسته به ذوات ازلى يا معانى خارجى است كه قائم به ذات اوست . « 1 » بنابر اين خداوند عالم است به علم ازلى و قادر است به قدرت ازلى و متصف به ديگر صفاتى است كه ازلى در ذات او هستند . « 2 » اين معانى نه عين خداوند است و نه غير او . « 3 »
معتزليان وجود اين معانى را متناقض با توحيد مىدانستند و آن را رد مىكردند .
استدلال ايشان اين بود كه عقيده به صفاتى ازلى براى خداوند كه از ذات او صدور نيافته است بناچار دلالت بر ذواتى خارجى زايد بر ذات او دارد كه متناقض با وحدت ذات اوست . « 4 » آنان گفتار صفاتيه را كه اين صفات نه عين خداوند است و نه غير او نامعقول
هامش
( 1 ) - شهرستانى ، ملل ، 1 : 95 ؛ بغدادى ، فرق ، 334 .
( 2 ) - اشعرى ، لمعه ، باب 18 به بعد ؛ شهرستانى ، ملل 1 : 94 به بعد ؛ اسفراينى ، 146 ؛ متولى ، 21 ؛ بغدادى ، اصول الدين ، 90 .
( 3 ) - سعد الدين تفتازانى ، شرح . . . التفتازانى على متن العقايد ( استانبول 1326 ) ، 77 ؛ متولى 31 ؛ محمد بن محمد بزدوى ، اصول الدين ( به اهتمام ه . پ ، لينس قاهره 1383 ) ، 6 - 35 ، اسفراينى ؛ 147 ؛ نيز ر . ك :
ابن ملاحمى ، فائق ، 37 ر .
( 4 ) - عبد الجبار ، فضل ، 347 ؛ نيز ر . ك : شهرستانى ، ملل ، 1 : 46 ؛ اسفراينى ، 60 ؛ بغدادى ، اصول الدين ، 90