كسانى كه « صرف » را باور داشتند در بين خود اتفاقنظر نداشتند . بعضى بر اين عقيده بودند كه خداوند قدرت اين امر ( يعنى آوردن مانند قرآن ) را از آنان گرفته است . عدهاى مىگفتند خداوند انگيزهء اين امر را ، باوجود سببى كه موجب ايجاد آن مىشد ، از آنان گرفته . ديگران معتقد بودند كه او دانشى را كه به كمك آن بتوانند مثلى براى قرآن بياورند از آنان گرفته است . و اين عقيدهء سيد مرتضى است . « 1 »
نخستين نظريه ، كه خداوند قدرت آوردن همانندى براى قرآن را از بشر گرفت ، منسوب به ابو اسحاق نظّام ( ف حدود 221 ) مىباشد . « 2 » نظريهء دوّم ، بهطورى كه خواهيم ديد ، به احتمال زياد بيان رازى است . انتساب سومين نظريه به سيد مرتضى از طرف علامه از دقت كافى برخوردار نيست ، هرچند سيد مرتضى اغلب از اصل « صرف » در برابر طرفداران اصل فصاحت « 3 » دفاع مىكرد ، در بعضى از آثارش تأييد مىكرد كه اعجاز قرآن ممكن است
هامش
( 1 ) - مناهج ، 99 پ ؛ نيز ر . ك : كشف المراد ، 281 .
( 2 ) - مثلا اشعرى ، مقالات 225 ؛ نيز ر . ك : ر . س . مارتين . « رسالهاى معتزلى در نبوت و معجزات كه احتمالا باب على النبوة از زيادات الشرح ابو رشيد نيشابورى است . » ( رسالهء دكترى دانشگاه نيويورك 1975 ) . 37 ( به نقل از ابو رشيد نيشابورى ) . ج . بومان متذكر شده است ( اختلاف دربارهء قرآن و راهحلّ باقلانى ، آمستردام 1959 ، 23 ) كه بنابر نقل اشعرى ، خياط و بغدادى ، نظّام معتقد نبود كه « صرف » از همانند قرآن آوردن يك معجزه مىباشد . اين امر را اول بار باقلانى به او نسبت داد . برحسب روايات قديمتر توجه اصلى او به اين مطلب بود كه چرا باوجود آنكه سبك قرآن قابل تقليد است همانندى براى آن وجود ندارد .
( 3 ) - در المسايل الرسية الاولى ( نسخه خطى پرينستون يهودا 2751 ، 140 ر - 141 پ ) شريف مرتضى از عقيدهاش در مقابل يكى از پيروان نامشخص بهشميه ، كه مارتين او را بهصورتى نهچندان قطعى ابو رشيد نيشابورى يا عبد الجبار مىداند ( مارتين ، 91 ) ، دفاع مىكند . بهعلاوه ابو رشيد نيشابورى در زيادات الشرح خود عليه شريف مرتضى در باب مسأله اعجاز قرآن استدلال مىكند و شريف مرتضى را از مدافعان پا برجاى نظريه « صرف » مىداند . ( براى بررسى اين بحث نيز ر ك 95 به بعد . بررسى مارتين براساس نسخهء خطى موزهء بريتانيا ( ورق 1 - 69 ) مىباشد كه آن را بخشى از زيادات الشرح ابو رشيد نيشابورى مىداند ( همان 7 به بعد ) .
در مورد شرح اين نسخه ر ك ا . س تريتون ، « بعضى آراى معتزله . . . »Tritton , A . S . " Some Mu'tazill ? Ideas about Religion . " Bulletin of the School of Oriental and African Studies 14 ( 1952 ) : 612 - 622 .: 22 - 612 . و . مادلونگ معتقد است ( « ابو رشيد نيشابورى » دانشنامه ايران 1 / 1 : 367 ) كه به احتمال زياد اين زيادات الشرح از مؤلفى ناشناخته و متأخر است بر زيادات الشرح ابو رشيد . ) شريف مرتضى در كتاب جمل العلم و العمل ( به اهتمام احمد حسينى ، نجف : الآداب ، 1387 ه ) ، 1 - 40 علاوه بر اين به كتاب ديگرش كتاب الصرف اشاره مىكند . اما اين كتاب از بين رفته است و از محتواى آن هيچ اطلاعى در دست نيست . عبد العليم ( « اعجاز القرآن » فرهنگ اسلامى ، ( 1933 ) ، 227 ) بومان ( 23 ) ؛ حمصى « تاريخ فكرة إعجاز القرآن » مجله دانشگاه عربى دمشق ، 27 ( 1952 ) ، 69 به بعد و مارتين 371 يادداشت 25 ) . براساس مدركى از متنى در نسخه خطى آلوارت 4977 ( 4 پ ) كه منسوب به شريف مرتضى است ، بيشتر بر اين