نزديكتر است و شك در آن نادر است . « 1 »
رازى مدعى بود كه جاحظ و غزالى در منقذش به خلق پيامبر بهعنوان معيارى صحيح براى صدق گفتار او اشاره كردهاند . « 2 » در مورد غزالى اين مطلب از كتاب منقذ من الضلال او تأييد مىشود كه مدعى است معجزات معيارى نامتيقّن براى صحت پيامبرى است . « 3 » و درستتر آن است كه با تأمّل در خلق و خوى و سيرهء پيامبر آن را محقق سازيم . « 4 » غزالى نظر خود را در مقايسه با اهل فن اثبات مىكند :
اگر چيزى از علم طب و فقه بياموزى و كتابهايشان را بخوانى ضرورتا به حالات آنها پى خواهى برد . همانگونه اگر معناى نبوت را بفهمى و در قرآن و اخبار راجع به اين موضوع نيك بينديشى ، به حقيقت نبوت دانا و آگاه خواهى شد و نبوت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله را بالاترين درجات نبوت خواهى يافت . « 5 »
رازى و به تبع او علامه در اين فرض همرأى غزالى بودند كه بنده پيش از وحى و بدون كمك خداوند به قدر كافى فهم و درايت دارد كه خصلتهاى فردى مدعىّ نبوت را مورد بررسى و سنجش قرار دهد و صداقت او را محقق سازد .
ابن ملاحمى از نظريهاى شبيه به رأى غزالى آگاه بود كه آن را به « مردى ( يا مردمى ) مدعى فلسفه » ( بعض المتفلسفه ) « 6 » نسبت مىداد . او در ردّ اين موضوع نواقص اين رأى را متذكر مىشد . پيروان اين رأى بر اين عقيده بودند كه بنده بايد شرايع نبوى را در موافقت با مصلحت عمومى بررسى كند . « 7 » آنان اين رويّه را در مقايسه با صنعتگرى توجيه مىكردند كه در ادعاى صنعتگرىاش با بررسى حاصل كارش بهتر شناخته مىشود . « 8 » ابن ملاحمى
هامش
( 1 ) - همان ، 8 : 103 ؛ نيز ر . ك : معالم ، 5 - 94 ؛ تفسير ، ج 9 ، باب 17 : 121 . رازى در محصّل ( 2 - 301 ) هنوز هم اين دليل را با دلائل نقلى برابر مىداند . بهعلاوه او در اين كتاب مانند كتابهاى مطالب ، معالم و تفسيرش به شرح و بسط اين موضوع نپرداخته است .
( 2 ) - محصّل ، 302 .
( 3 ) - ابو حامد محمد غزالى ، المنقذ من الضلال ( به اهتمام جميل صليبا و كامل عياد . بيروت : دار الاندلس ، 1401 / 1981 ) . 50 - 147 .
( 4 ) - همان ، 148 .
( 5 ) - همان ، 9 - 148 .
( 6 ) - فائق ، 153 پ ، 155 پ .
( 7 ) - همان ، 153 پ .
( 8 ) - همان ، 154 پ ، 155 ر .