علامه معتقد بود معيارهاى ذاتى اخلاقى از نظر خداوند و بنده مفهومى يكسان دارد .
بنابراين عدل خداوند را بايد با همين معيارها سنجيد . از اينرو خداوند را به عادلى تعريف مىكند كه نه مرتكب شر مىشود و نه در تكاليف خود ، كه فقط به قصد خير محض و براى سود رساندن به غير انجام مىدهد ، قصور مىورزد . « 1 » و يا ، به بيان علامه ، به داعى حكمت « داعى الحكمه » عمل مىكند . « 2 »
معتزليان مطابق سنت بر اين عقيده بودند كه خداوند مرتكب شر نمىشود زيرا او غنى و عليم است . لذا او هيچ انگيزهاى براى ارتكاب شر ندارد . « 3 » با ذكر اين گفتار علّامه معتقد است :
دليل انتخاب چنين عقيدهاى از سوى معتزليان اين است كه خداوند داعيى براى خير دارد و مانعى ( صارفى ) از انجام آن ندارد . و او صارفى از انجام شر دارد بدون آنكه داعيى براى آن داشته باشد ، در حالىكه بر هر مقدورى قادر است . و چون قدرت و داعى باهم جمع شوند فعل لازم مىشود . ما چنين مىگوييم چون خداوند غنى است و در مورد او نياز غيرممكن است و او خوبى خير و بدى شر را مىداند و لاجرم شر از جانب چنين موجودى كه بدى آن را مىداند و نيازى به آن ندارد صادر نمىشود . علاوه بر اين كسى كه خوبى را مىشناسد و قادر به انجام آن و مبرا از جنبههاى فساد است ، آن را اقامه مىكند . توضيح ( تحرير ) آن چنين است كه فعل به ذات خود ممكن و با وجود علت آن واجب است . و هر ممكنى وابسته ( مستند ) به فاعلى قادر است . علت آن با قدرت و داعى كامل مىشود و چون اين دو حاضر بودند سبب كامل مىشود . و هنگامى كه سبب كامل شد وجود واجب مىشود . « 4 »
در اين مورد بحث علامه براساس نظريهء افعالش مىباشد . افعال الزاما هنگامى صادر
هامش
( 1 ) - معارج ، 122 ر ؛ در مورد اين فكر در بين معتزليان متقدم ، ر . ك : ابو الحسن احمد بن ابى هاشم مانكديم ، شرح الاصول الخمسه ( به اهتمام عبد الكريم عثمان بهعنوان كتابى از عبد الجبار ، قاهره : وهبه ، 1965 ) ، 132 ؛ عبد الجبار بن احمد بن عبد الجبار همدانى اسدآبادى ، المغنى فى ابواب التوحيد و العدل ( به اهتمام م .
مصطفى حلمى و ديگران ، قاهره : المؤسّسة العامّة المصرية للتّأليف و الانباء 5 - 1961 ) ، 1 / 6 : 177 به بعد ؛ 14 : 53 ) .
( 2 ) - معارج ، 122 ر . * [ ر - روى برگ ؛ پ - پشت برگ ] .
( 3 ) - عبد الجبار بن احمد بن عبد الجبار همدانى ، اسدآبادى ، فضل الاعتزال و طبقات المعتزله ( به اهتمام فؤاد سيد ، تونس : دار التونسيه للنشر 1393 ) 384 ؛ ابن الملاحمى ، فائق ، 80 ر - پ .
( 4 ) - كشف المراد ، 237 ؛ نيز ر . ك : مناهج ، 97 ر ؛ معارج 122 ر .