يك فعل خاص باهم توافق كنند . « 1 » اين نوع ارزشهاى اخلاقى هيچوجه ذاتى و نفسالامرى ندارند و نيز نشان نمىدهند كه كدام فعل شايستهء مدح است و كدام يك سزاوار ذم . از اينرو به ارزشهاى اخلاقى كه از راه وحى شناخته مىشود ارتباطى ندارند .
در مورد نوع دوم ارزشهاى اخلاقى ، رازى ، حسن را برحسب كمال و قبح را برحسب نقصان تعريف مىكند . اين مفهوم كه از سنت فلسفى اقتباس شده بود ، در بحث او دربارهء اخلاق اهميتى نداشت .
رازى در بحث دربارهء نوع سوم ارزشها دقيقا از موضع سنتى اشعريان از اصل حسن و قبح شرعى پيروى مىكند . تنها خداوند با امر و نهى خود ارزشهاى اخلاقى را معلوم مىكند .
معيارهاى ذهنى حسن و قبح كه آدمى از راه عقل آن را كشف مىكند ربطى به اين نوع ندارد . بنابراين عقل انسان در شناخت ارزشهايى كه خداوند آنها را وضع كرده ناتوان است . « 2 »
اعتراف او به معيارهاى صرفا شرعى در زندگى آدمى دربارهء حسن و قبح كه ربطى به معيارهاى اخلاقى تعين شده از سوى خداوند ندارند ، مأخوذ از نظر جوينى است . او در كتاب عقيدهاش « 3 » بر اين رأى است و غزالى بعدا نظر او را برگزيد . « 4 »
برپايهء نظريّهء حسن و قبح شرعى ارزشهاى اخلاقى ، جوينى و غزالى و رازى با پيشينيان خود در مورد علت مكلف بودن بنده به اطاعت از احكام شريعت همرأى نبودند . اشعريان
هامش
( 1 ) - همان ، 3 : 32 .
( 2 ) - تفسير ، ج 7 باب 14 : 130 ؛ ج 13 ، 25 : 34 .
( 3 ) - ابو المعالى جوينى ، العقيده النظاميه ( به اهتمام محمد زاهد كوثرى قاهره : الانوار ، 1367 / 1948 ) ، 26 ، 41 ، 45 به بعد . جوينى در كتاب قديمترش ، ارشاد ، هنوز بر موضع سنتى اشعريان كه حسن و قبح را فقط در امر و نهى الهى مىدهند پايدار بود . ر . ك : حورانى « انتقادات جوينى از اصول اخلاقى معتزليان » ص 125 به بعد .G . F . Hourani , " Juwayni s ? Criticisms of Mu ? tazilite ethics " , in Resson and Tradition in Islamic Ethics , by G . F . Hourani ( cambridge : Cambridge Univorsity press )( 4 ) - ر . ك : ابو حامد محمد غزالى ، كتاب الاقتصاد فى الاعتقاد ( قاهره : مكتبة الحسين التجاريه ، بىتا ) 23 به بعد . بخش مربوط را حورانى بررسى كرده است . ر . ك : حورانى « نظريهء غزالى دربارهء اصول اخلاقى فعل » 137 به بعد .G . F . Hourani , " Ghazali on the Ethics of Action " , in Reason and Tradition in Islamic Ethics , by G . F . Hourani ( Cambridge : Cambridge Univorsity press , 1985 ) , 137 ff .