براساس ارادهاش انجام مىدهد . « 1 » بنابراين بنده پيش از وحى قادر به شناخت خيروشر نمىباشد . « 2 » خداوند محدود به هيچ قانون و معيارى نيست ، زيرا او فوق هر قانون و معيارى است .
فخر رازى وقتى دربارهء منشأ ارزشهاى اخلاقى بحث مىكند ، ميان سه نوع مختلف خير و شر تفاوت مىگذارد و مىگويد :
در مورد اين مسأله ( منشأ ارزشهاى اخلاقى ) مهم اين است كه موضوع اختلاف را تعيين كنيم . مىگوييم اختلافى در اين نيست كه ما عقلا مىدانيم بعضى افعال موافق طبع ماست در حالىكه بعضى ديگر با طبع ما مخالف است . از اينرو لذت و هرچه به آن منتهى مىشود موافق ( طبع بشر ) است و براى شناخت موافقت و مخالفت آن نيازى به شرع نيست . علاوه بر اين ما عقلا مىدانيم كه علم با صفت كمال مشخص مىشود و جهل با صفت نقصان .
بنابراين مخالفت در اين ( مسأله ) از آنجهت است كه بعضى افعال با سرزنش ( ذم ) در اين دنيا و با عقاب در آخرت همراه است . در حالىكه افعال ديگر با تحسين ( مدح ) در اين دنيا و با ثواب در آخرت همراه مىباشد . آيا علت اين امر خصوصيت ذاتى فعل است يا فقط حكم شرع و يا رأى اهل علم است ؟
معتزليان معتقدند كه عامل اين احكام صفات ذاتى فعل است . نظر ما اين است كه فقط حكم شرع مىتواند آن را تعيين كند . « 3 »
اولين نوع ارزشهاى اخلاقى ؛ از نظر فخر رازى ، فقط در مورد انسانها مصداق پيدا مىكند . « 4 » او آنچه را موافق طبع آدمى است مانند لذّت و شادى ، حسن مىداند . و آنچه مخالف طبع اوست ، مانند رنج و اندوه ، قبح مىداند « 5 » چون اين ارزشها براى هر فردى معنايى متفاوت با ديگرى دارد ، به نظر رازى ، حتى دو فرد نمىتوانند دربارهء ارزش اخلاقى
هامش
( 1 ) - رازى ، تفسير ج 5 ، باب 9 : 107 ؛ دربارهء مرجعهاى متون قديمى اشعريان ، ر . ك : فرانك « تكليف » 207 به بعد .
( 2 ) - براى مرجعها ر . ك : همان ، 208 .
( 3 ) - اربعين ، 246 ؛ نيز ر . ك : الاشارة فى علم الكلام ( نسخه خطى اسكندريه 519 / 2 ) 32 پ - 33 ر .
( 4 ) - معالم ، 7 - 86 .
( 5 ) - همان ، 7 - 86 ؛ مطالب 3 : به بعد ، 289 به بعد .