آمد ، بگو : ان شاء اللَّه . اگر چه يك روز يا يك ماه يا يك سال گذشته باشد . از ائمهء ما ( ع ) نيز همين طور روايت شده است .
ممكن است وجه آن اين باشد كه هر گاه پس از فراموشى استثنا كند ، همان ثواب ، نصيبش مىشود ، بدون اينكه استثنا در اصل كلام تأثيرى داشته باشد و اگر سوگندى ياد كرده است ، باعث سقوط كفار شود . ظاهراً منظور ابن عباس هم همين است .
حسن و مجاهد گويند : منظور اين است كه : تا از آن مجلس برنخاستهاى ، انشاء اللَّه بگو .
برخى گويند : يعنى اگر هنوز مشغول سخن هستى و يادت بيايد كه انشاء اللَّه نگفتهاى ، هنوز فرصت از دست نرفته است و مىتوانى بگويى . اين معنى بهتر از ساير معانى است .
اصم گويد : يعنى هر گاه انشاء اللَّه نگفتى و از گفتار خود پشيمان شدى ، خدا را ياد كن .
2 - اين كلام ، مستقل است و ارتباطى به سابق ندارد . در اينباره نيز اختلاف كردهاند :
عكرمه گويد : مقصود اين است كه هر گاه دچار خشم شدى ، خدا را استغفار كن ، تا آتش خشمت خاموش شود .
جبائى گويد : مقصود اين است كه انسان توجه به خدا داشته باشد . يعنى : هر گاه چيزى را كه مورد نيازت هست ، فراموش كردى ، خدا را ياد كن تا ترا متذكر سازد .
ضحاك و سدى گويند : مقصود نماز است . يعنى هر گاه نمازى را فراموش كردى آن نماز را بخوان .
مرحوم سيد مرتضى مىفرمايد : استثنايى كه در كلام آورده مىشود ، داراى چند وجه است : گاهى استثنا را در قسم و طلاق و آزاد كردن بردگان و ساير عقدها مىآورند .
در اين صورت ، هيچيك از اين امور ، واقع نخواهد شد و براى چنين سخنى هيچگونه تأثيرى نيست و حكمى ندارد . طبق اين وجه ، جايز است كه استثنا را در كارهايى كه
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى) — صفحة 42
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٤٢