در گذشته انجام داده است ، به كار برد و بگويد : انشاء اللَّه ، ديروز داخل خانه شدهام ! بدينترتيب ، اين سخن ، خبر قطعى نيست و حكمى ندارد ، البته نمىتوان گفت : انشاء اللَّه ، فلان معصيت را كردهام ! زيرا چنين سخنى بىپروايى انسان را در برابر خداوند بزرگ ، نشان مىدهد ، ممكن است آيهء شريفه ، به همين وجه ، نظر داشته باشد .
گاهى هم استثنا را در كلام مىآورند و منظور جلب لطف خداوند و ايجاد تسهيلات براى انجام كارى است كه مورد نظر است . اين وجه ، اختصاص بطاعات دارد .
بنا بر اين اگر كسى بگويد : فردا انشاء اللَّه دينم را ادا ميكنم يا نماز ميخوانم ، منظور اين است كه : اگر لطف خداوند شامل حالم بشود و امكاناتى برايم فراهم آورد ، اين كار را انجام خواهم داد . اگر كسى همين مطلب را با يك سوگند ادا كرده ، بگويد :
به خدا ، فردا انشاء اللَّه دينم را ادا خواهم كرد ، در صورتى كه فردا دينش را ادا نكند ، مخالفت سوگند نكرده و كفارهاى بر عهدهاش نيست ، زيرا اگر فردا نتوانست انجام دهد ، معلوم مىشود كه لطف خداوند ، شامل حالش نشده است . بديهى است كه اين وجه را نميتوان ، مورد نظر آيهء شريفه دانست ، زيرا اين وجه ، مخصوص طاعات است و آيه ، شامل هر كارى كه زشت نباشد مىشود ، خواه طاعت باشد يا طاعت نباشد . اين مطلب ، اجماعى مسلمين است . مىگويند : در مورد هر كارى كه ناپسند نباشد ، مىتوان انشاء اللَّه گفت .
گاهى استثنا را در كلام ذكر مىكنند و منظور اين است كه اگر امكان و قدرتى نسبت به عمل فراهم باشد . گوينده منظورش اين است كه بر آن حالى كه هست ، باقى بماند تا كارى را انجام دهد . اگر انشاء اللَّه را در مورد كارهاى مباح ، به كار بريم ، منظور همين وجه است . ممكن است آيهء شريفه را بر همين وجه ، حمل كرد .
گاهى منظور از استثنا هيچيك از وجوه فوق نيست ، بلكه - صرفاً - منظور دلبستگى و توجه بذات خداوند است . اين استثنا در راست بودن و دروغ بودن كلام ، تأثيرى ندارد ، زيرا منظور اين است كه : من فلان كار را خواهم كرد ، در حالى كه به - خداوند توجه و دلبستگى دارم و حاجت خود را بدرگاه او اظهار مىكنم . ممكن است
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى) — صفحة 43
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٤٣