حتى اذا سلكوهم فى قتائده * شلا كما تطرد الجمالة الشردا
يعنى : هنگامى كه آنها را به گردنهء « قتائده » رسانيدند ، آنها را طرد مىكردند ، همانطورى كه شتربان شتران نافرمان را طرد مىكند . در اين شعر نيز جواب « اذا » حذف شده است .
3 - در اين آيه ، تقديم و تأخير است . يعنى : هنگامى كه افراد متنعم قريهاى را امر به طاعت كنيم و آنها نافرمانى كنند ، ارادهء هلاكشان مىكنيم . ممكن است شاهد اين وجه ، اين آيه باشد :
-
وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ
( نساء 102 :
هر گاه تو در ميان ايشان باشى و نماز به پا دارى ، بايد گروهى از ايشان با تو به نماز بايستند ) بديهى است كه جملهء « فلتقم . . . » قبل از جملهء « فاقمت . . . » مىباشد ، زيرا اقامهء نماز ، آوردن نماز بطور كامل است .
شاهد ديگر ، اين آيه است :
-
إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ
( مائده 6 : هر گاه به نماز بايستيد ، صورتتان را بشوييد ) بديهى است كه شستن صورت ( و گرفتن وضو ) پيش از ايستادن به نماز است .
4 - كلمهء اراده ، در معناى حقيقى خود به كار نرفته ، بلكه منظور معناى مجازى يعنى : نزديك بودن هلاك است نه ارادهء هلاك . مثل اين جملهها :
- اذا اراد المريض ان يموت خلط فى ما كله و يسرع الى ما تتوق نفسه .
يعنى : هر گاه مرگ بيمار نزديك شود ، غذاهاى مضر مىخورد و زندگيش دشوار مىشود .
- اذا اراد لتاجر ان يفتقر اتاه الخسران - يعنى : هر گاه دوران فقر تاجر نزديك شود ، زيان مىبيند .
بديهى است كه بيمار ارادهء مرگ و تاجر ارادهء فقر نمىكند ، لكن از آنجا كه معلوم است بيمار در شرف مرگ و تاجر در شرف فقر است ، چنين استعمالى صحيح است .