كه : اينك مردم كافر از دين شما مايوس شدند . خداوند خوف از كفار را از دل مردم مسلمان بر مىدارد و كفار را از باطل شدن اسلام ، دچار ياس مىسازد . به آنها مىفهماند كه وعدهء حق فرا رسيده و دين خدا غالب گشته است . چنان كه فرموده بود :
« لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ »
( توبه 33 فتح 28 : خداوند او را بر هر دينى غالب مىسازد ) دين نام هر چيزى است كه خداوند بوسيلهء آن پرستيده شود و مردم را فرمان داده است كه به آن قيام كنند . مقصود از ياس كفار ، اين است كه ديگر طمعى از دين اسلام و اينكه پيروان آن رهايش كرده ، بسوى شرك روى آورند ، ندارند . اين معنى از ابن عباس و سدى و عطاست . مجاهد و ابن جريح و ابن زيد گويند : منظور از « اليوم » روز عرفه از حجة الوداع است . آن روز همهء عرب ، در اسلام داخل شده بودند . آن روز جمعه بود و هنگامى كه پيامبر به اطراف خود نظر افكند جز مسلمان يكتا پرست احدى نديد . ديگر عربستان از لوث شرك ، پاك شده بود .
فَلا تَخْشَوْهُمْ
: به مؤمنان دستور مىدهد كه نبايد بترسند كه اهل كفر بر اسلام غالب آيند و مسلمانان را شكست دهند و آنها را از دينشان باز گردانند .
وَ اخْشَوْنِ
: لكن از من بترسيد كه اگر مخالفتم كنيد و مرتكب گناه شويد ، كيفر من شما را فرو مىگيرد . اين معنى از ابن جريج و ديگران است .
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
: در اين باره گفتهاند : اقوالى است .
1 - يعنى امروز بوسيلهء قرآن و بيانات آن واجبات ، حدود ، حلال و حرام خود را براى شما كامل ساختم . ديگر نه چيزى افزوده مىشود و نه از راه نسخ ، چيزى كاسته .
آن روز ، روز عرفهء سال حجة الوداع بود . اين قول از ابن عباس و سدى و مختار جبايى و بلخى است . گويند : بعد از اين آيه ، آيهاى در بارهء واجبات و حليت و حرمت ، نازل نشد و 81 شب بعد پيامبر خدا از دنيا رفت .
اعتراض مگر دين خدا قبل ناقص بود كه خداوند در روز عرفهء آن سال ، كاملش گرداند ؟ !