بعد از من ، خشنود گرديد » و فرمود : « هر كس من مولاى اويم ، على مولاى اوست . خدايا دوستانش را دوست و دشمنانش را دشمن بدار ، يارانش را يارى و دشمنانش را خوار كن » على بن ابراهيم در تفسير خود گويد : پدرم از صفوان ، از علا و محمد بن مسلم از امام باقر ( ع ) روايت كردهاند كه : اين آيه در « كراع الغميم » - ميان مكه و مدينه - نازل گرديد و پيامبر در جحفه آن را برپا داشت .
ربيع بن انس گويد : آيه در مسير حجة الوداع نازل گرديد :
وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
: مؤمنان را مخاطب مىسازد كه بوسيلهء غالب ساختن ايشان بر مشركين و طرف آنان ، نعمت را بر ايشان تمام كرده است . اين معنى از ابن عباس و قتاده است . برخى گويند : يعنى نعمت خود را بر شما تمام كردم و به شما علم و حكمتى دادم كه پيش از شما به پيامبرى و امتى داده نشده بود .
برخى نيز گويند : تمام كردن نعمت . بهشت است .
وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً
: راضى شدم كه اسلام دين شما باشد كه شما را امر به طاعت و انقياد و شما را موظف ساختم كه حدود و فرائض اين دين مقدس را رعايت كنيد .
فايدهء اين سخن اين است كه خداوند متعال ، همواره پيامبر و اصحابش را بدرجات اسلام و مراتب آن بالا مىبرد ، تا اينكه شرايع خود را براى ايشان كامل ساخت و آنها را باعلى درجهء آن نايل كرد . آن گاه فرمود : امروز خشنودم كه شما بچنين درجهاى نايد شدهايد ، اين درجهء اعلى را حفظ كنيد و از آن جدا مشويد .
اكنون باصل مطلب تحريم باز مىگردد . قسمت
« الْيَوْمَ يَئِسَ
. . . الْإِسْلامَ دِيناً »
جملهء معترضهاى بود .
فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ
: كسى كه دچار ضرورت گرسنگى شود ، بطورى كه چارهاى جز خوردن آنچه حرام است ، نداشته باشد . اين معنى از ابن عباس و قتاده و سدى است .
غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ
: اين قسمت حال است . يعنى در حالى كه مايل بگناه نباشد .