مفيد ارتباطى با آموزهء امامت و ضرورت شناختن امام زمانى دارد كه شخص در آن زمان زندگى مىكند . امام روزگار مفيد مهدى منتظر ( ع ) بود .
نظام عبد الجبّار
در معرفى نظام عبد الجبّار ، نمىتوان هميشه متّكى به تقسيماتى بود كه خود وى به كار برده ، زيرا كه تقسيمات وى از رسالهاى به رسالهء ديگر تغيير مىپذيرد . در شرح الاصول الخمسة ، پنج عنوان سنّتى معتزلى به كار رفته است ( توحيد ، عدل ، وعد و وعيد ، منزلتى ميان دو منزلت ، و امر به معروف و نهى از منكر ) . ولى مؤلف آن رساله ، مانكديم ، نوشته كه تقسيمات در المغنى تنها دو است : توحيد و عدل ؛ و در مختصر الحسنى تقسيمات چهار است : توحيد ، عدل ، نبوّت ، و شرايع - كه اين آخرين مشتمل است بر وعد و وعيد .
اسماء و احكام ، و امر به معروف و نهى از منكر . در المغنى ، عبد الجبّار نبوّت و شرايع را در ذيل عنوان عدل آورده است ، زيرا چون خدا مىداند كه صلاح ما مقتضى آن است كه پيامبرى را با قانون بفرستد ، مقتضى عدالت او است كه چنين كند « 1 » .
على رغم اين تفاوتهاى در تقسيم ، در رسالههايى كه باقى مانده ، يعنى المغنى ، شرح الاصول الخمسة ، و المحيط بالتكليف ، يك موضوع ثابت مركزى موجود است كه نقطهء مبدأ ثابتى به دست مىدهد : و آن اينكه آدمى مكلف است براى شناختن خدا از عقل و استدلال خود مدد بگيرد « 2 » . همهء افعال ديگرى كه انسان اخلاقا مكلّف به انجام دادن آنها است ، تنها زمانى معقول و درست خواهد بود كه او خدايى را كه چنين تكليفى بر دوش او نهاده است بشناسد . نكات عمدهء ديگرى كه در كتابهاى عبد الجبّار ذكر آنها آمده ، همه مرتبط با يكى از سه عنوان اين اعتقاد مركزى است : معرفت و استدلال ، خدا ، و تكليف .
مسائلى كه در زير عنوان معرفت آمده ، براى اثبات حقّانيّت تعارض معتزليان
هامش
( 1 ) - عبد الجبار ، شرح ، ص 23 - 122 .
( 2 ) - همان منبع ، ص 39 ؛ المغنى ، دوازدهم ، 509 ؛ المحيط ، اول ، 26 .