آخرتشناسى
دربارهء حوادث پس از مرگ ، سيّد مرتضى به اختصار چنين گفته است : « هر كس بايد به عذاب قبر و پايان يافتن دنيا و بازگشت براى حساب پس دادن و ميزان و صراط و بهشت و دوزخ ايمان داشته باشد » « 1 » .
اعتقاد وى آن است كه تكليف شخص با مرگ وى پايان مىپذيرد . به گفتهء وى كسانى كه به بهشت درمىآيند به هيچ تكليفى مكلّف نيستند ، چه در آن صورت خوشى و شادى ايشان آشفته و منغّص خواهد شد « 2 » . دوزخيان نيز تكليفى ندارند ، و سيّد مرتضى در تأييد گفتهء خود اشاره به اجماع امّت مىكند كه بنا بر آن از اين لحاظ ميان بهشتيان و دوزخيان تفاوتى نيست « 3 » . مفيد نيز گفته است كه ساكنان فردوس تكليفى ندارند ، چه تكليف به معنى مجبور بودن به انجام دادن امرى است كه همچون بارى بر طبع آدمى سنگينى مىكند و عمل كردن به آن دشوارى دارد . به گفتهء وى ، ساكنان دوزخ آن اندازه درد و رنج و دشوارى دارند كه بيش از آنچه تصوّر شود از دشوارى انجام دادن پارهاى از تكاليف سنگينتر و بزرگتر است « 4 » .
آيا مردمان در زندگى ديگر خود اعمال خويش را انتخاب مىكنند ؟ مرتضى و مفيد هر دو بر آنند كه چنين خواهند كرد « 5 » . سيّد مرتضى در عين آنكه نظر ابو الهذيل علّاف را مبنى بر اينكه آنان در انجام دادن اعمال خود مجبور ( مضطر ) هستند رد مىكند ، و مىگويد كه ناگزير ( يلجئون ) به پرهيز كردن از كارهاى بدند « 6 » . و اين مخالف با چيزى مىنمايد كه اندكى پيشتر گفته بود و به همين جهت اعتراضى را طرح مىكند و به آن چنين پاسخ مىدهد :
هامش
( 1 ) - « اصول » ، ص 82 .
( 2 ) - المرتضى ، « احكام اهل الآخرة » ، رسائل الشريف المرتضى ، ص 41 .
( 3 ) - همان كتاب ، ص 42 - 41 .
( 4 ) - اوائل ، ص 67 ؛ رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 94 - 93 .
( 5 ) - همان جا ؛ المرتضى ، « احكام » ، ص 48 .
( 6 ) - همان كتاب ، ص 49 .