غير زنده حتّى اگر بنيهء خاص داشته باشد وجود پيدا كند ، زيرا كه هيچ موجود غير زنده ، هر اندازه هم داراى بنيه باشد ، نمىتواند تأثيرى بر فعل اراده داشته باشد « 1 » .
نتيجهاى كه عبد الجبّار مىگيرد اين است كه خدا بايد به فعل اراده كه وجود دارد ولى در محلّ و موضوعى نيست ، بخواهد و اراده كند « 2 » .
تنها اختلاف ميان اين برهان و برهان مرتضى در آن است كه مرتضى به سادگى مىگويد كه فعل اراده نمىتواند در موضوع غير زنده وجود داشته باشد ، زيرا كه فعل اراده به يك بنيه نيازمند است . عبد الجبّار در اين موضوع گامى پيشتر رفته و بر ضدّ خود امكان اينكه يك موضوع غير زنده با هر بنيهاى كه داشته باشد بتواند حامل فعل اراده شود ، استدلال كرده است « 3 » . ولى اين اختلاف اساسى نيست ، چه مرتضى و عبد الجبّار هر دو مىگويند كه خدا با يك فعل ارادهء حادثشدهء در زمان اراده مىكند كه ذاتى هيچ موضوعى نيست .
مفيد ، به پيروى از بغداديان ، بر آن است كه مريد ناميده شدن خدا از سمع ( وحى ) گرفته شده است نه از عقل ، و اينكه ارادهء فعل كردن خدا چيزى بيش از خود فعل نيست ، در صورتى كه ارادهء خدا نسبت به فعل ديگران امر كردن به انجام دادن آن افعال است « 4 » .
عدل
مفيد و مرتضى ، على رغم مجبره ، بر اين اتّفاق دارند كه خدا قدرت ستم كردن
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 154 .
( 2 ) - همان كتاب ، ص 159 .
( 3 ) - عبد الجبار در واقع اين را مىپذيرد كه اگر فعل اراده در موضوع زنده وجود داشته باشد ، در جزئى از آن خواهد بود كه براى آن ساخته شده است : مثلا قلب ، نه دست .
و بنابراين مىگويد كه اگر يك فعل اراده در موضوعى باشد ، نيازمند ساخت و بنيهاى است .
همان كتاب ، ص 56 ، 155 .
( 4 ) - اوائل ، ص 19 ، نقلشدهء پيش از اين ، ص 199 .