« دربارهء اين گفتهء ابو جعفر كه ارواح دو هزار سال پيش از اجساد آفريده شدهاند ، و آنها كه در آن هنگام با يكديگر آشنايى پيدا كردند متّحدند و آنها كه چنين نبودند متفرّق و پراكندهاند . بايد بگويم كه اين حديثى است كه راوى واحد دارد . و نيز براى آن توضيح و تفسيرى است جز آنكه وى كه بصيرتى دربارهء حقايق امور ندارد آورده است : خدا فرشتگان را دو هزار سال پيش از انسانها آفريد . و كسانى از ايشان كه پيش از آفرينش آدميان با يكديگر آشنايى و انس پيدا كردند ، در آفرينش انسانها متّحد شدند ، و كسانى كه در آن هنگام آشنايى پيدا نكردند ، پس از آفرينش انسانها غير متّحد و پراكنده شدند . اين مسأله بدان صورت نيست كه طرفداران تناسخ ارواح در خصوص آن مىانديشند .
و شك چنان در اذهان اصحاب حديث نادان ( حشويه ) در ميان شيعه رخنه كرده است كه پنداشتهاند كه ذاتهاى فعّال كه در معرض امر و نهى قرار مىگيرند ، به صورت ذرّهها ( ذرّ ) آفريده شدند و با هم آشنايى پيدا كردند و از عقل و فهم و سخنگويى بهرهمند بودند ، خدا سپس براى آنها بدنهايى آفريد و ارواح را در آنها جاى داد .
اگر چنين مىبود ، مىبايستى اطّلاعى از آنچه بوديم داشته باشيم ، و هنگامى كه به ياد آن مىافتيم بتوانيم آن را به خاطر آوريم . حالى كه مىداشتيم نمىبايد بر خود ما پوشيده بماند . آيا نمىبينيد كه اگر كسى به شهرى برود و پس از مدّتى آن شهر را ترك كند و به جاى ديگرى رود ، علمى كه نسبت به آن شهر نخستين دارد از ياد وى محو نمىشود ، و اگر از يادش برود مىتواند هر وقت كه بخواهد دوباره آن را به ياد آورد ؟ اگر چنين نبود ، آنگاه امكان داشت كه شخصى در بغداد به دنيا بيايد و مدّت بيست سال در آن زندگى كند و بزرگ شود ، و چون پس از آن به شهرى ديگر كوچ كند ، بودن در بغداد از ياد وى برود
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 480
مساهمون: احمد آرام
ص٤٨٠