كه مىگفتند استطاعت تنها همزمان با انجام دادن فعل وجود پيدا مىكند . ابن بابويه اين مطلب را روشن مىكند كه پس از حضور همهء شرايط سازندهء استطاعت ، شخص آزادانه انجام دادن فعل يا خوددارى كردن از آن را اختيار مىكند « 1 » . جدال معتزله با جبريّه كه به شدّت در شيخ مفيد تأثير كرده بود ، عموما مسأله را به اين قالب ريخت كه آيا استطاعت بر فعل مقدّم است يا چنين نيست .
عدل و لطف
ابن بابويه مىگويد كه خدا به عدل به آدمى فرمان مىدهد ولى با چيزى بهتر از عدل ، يعنى عنايت و لطف ، با او رفتار مىكند . حديثى از حضرت پيغمبر ( ص ) نقل مىكند كه گفت : هيچ كس تنها با عمل نيك وارد بهشت نمىشود ، بلكه با بخشايش خدا چنين مىشود « 2 » .
مفيد با اين نظر موافق است و مفهوم لطف را يك گام پيشتر مىبرد . مىگويد كه مبناى همهء حقوق انسان لطف و عنايت خداست ، زيرا كه خدا به لطف كردن نسبت به بندگان مبادرت مىورزد و هيچ كس نمىتواند چنان كه شايسته است از اين بابت سپاسگزارى كند « 3 » . پس همهء حقوق آدمى عبارت از بخششهاى الهى است ، و لطف اساس و پايهء عدل ميان خدا و انسان است « 4 » .
هامش
( 1 ) - « رساله » ، ص 72 ، ف 40 .
( 2 ) - همان كتاب ، ص 87 - 86 ، ف 71 - 70 .
( 3 ) - تصحيح ، ص 48 .
( 4 ) - رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 50 - 348 ، كه در آنجا مفيد را مىبينيم كه همراه با معتزله بغداد گفته است كه پاداش بهشت لطف و عنايت است . بصريان آن را عدل مىشمردند .