ابن بابويه در تشريح جزء چهارم گفته است كه مقصود امام آن است كه اگر كسى در حركت آزاد و تندرست و داراى اندامهاى سالم باشد ، هنوز نمىتواند مرتكب زنا شود مگر اينكه زنى را ببيند . ولى ، به محض اينكه او را ديد ، مىتواند مرتكب گناه شود يا از اين كار بپرهيزد . و بنابراين در آن لحظه است كه مىتوان گفت او استطاعت دارد .
و خواه مرتكب گناه بشود خواه نشود ، در هيچ يك از دو حالت تحت فشار و اجبار قرار نگرفته است « 1 » .
مفيد با اين نظر مخالف است و مىگويد كه استطاعت تنها عبارت از تندرستى و سلامتى اندام است « 2 » . به نظر وى شخصى كه در مثال گذشته آمده استطاعت زنا كردن دارد ، ولى حاضر نبودن كسى كه با وى در اين كار شريك شود مانع او است . برابر شمردن استطاعت با تندرستى تنها مذهب معتزليان بغداد است كه با طرز تصوّر بصريان كه استطاعت را عرضى جبلّى و فطرى در شخص فاعل فعل مىدانند مخالف است « 3 » .
يك دليل ممكن براى اينكه مفيد چرا چنان ترجيح داده است كه استطاعت را تنها تندرستى فاعل بداند ، اين است كه با چنين نظرى استطاعت آشكارا پيش از فعل حضور پيدا مىكند . نظريّهء ابن بابويه كه انسان را « مستطيع » براى انجام دادن فعل جز در حضور همهء شرايط خواستهشدهء بيرونى و درونى نمىداند ، به آموزهء جبريگران شباهت دارد
هامش
مستطيع از آن گونه ناميد كه سؤال كنندگان از حضرت عيسى ( ع ) پرسيده بودند :« هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ- آيا پروردگارت مىتواند بر ما خوانى از آسمان فرو فرستد ؟ » ( قرآن ، مائده : 112 ) ابن بابويه مفهوم استطاعت را براى آدمى قبول دارد نه براى خدا . آنچه خدا دارد قدرت است .
( 1 ) - « رساله » ، ص 72 ، ف 40 .
( 2 ) - تصحيح ، ص 24 .
( 3 ) - رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 25 - 222 ولى نكتهء مورد بحث در اينجا عين آن نيست ، چه مفهوم استطاعت در نزد ابن بابويه با مفهوم آن در نزد بصريان تفاوت دارد .