از سوى ديگر ، ابن راوندى بداء را براى آن به كار برد كه در يك مناظرهء با حريفى معتزلى دربارهء مفهوم خداى تغييرناپذير به پيروزى برسد :
« فاعلى كه براى او انديشههاى تازه حاصل مىشود ( تعرض له البدوات ) و افعال براى او ناممكن نيست ، تواناتر و قابل توجّهتر از فاعلى است كه نمىتواند چيزى بر فعل خود بيفزايد يا از آن بكاهد ، و نمىتواند به پيش برود يا به پس بازگردد » « 1 » .
ابن راوندى مىبايستى در اينجا از كلمهء بداء چيزى بيش از تغييرات امر و حكم ( نسخ ) محض در نظر داشته باشد كه معتزليان در آن باره هيچ نزاعى نداشتند .
اشعرى دربارهء اختلاف ميان پيروان مذهب تشيّع در معنى بداء چنين آورده است :
« نخستين گروه از ايشان مىگويند كه خدا انديشهها و آراء تازه پيدا مىكند ( تبدوا له البدوات ) و اينكه زمانى بر آن است كه كارى بكند ولى سپس به مناسبت انديشهء تازهاى كه براى او پيش مىآيد آن كار را انجام نمىدهد ( لما يحدث له من البداء ) . و اگر زمانى حكمى را مقرّر مىدارد و سپس آن را نسخ مىكند ، بدان جهت است كه دربارهء آن بهتر مىانديشد ( بدا له فيها ) . و اگر مىداند كه چيزى اتّفاق خواهد افتاد و به كسى چيزى در خصوص آن نگفته است ، هنوز تغيير رأى در اين باره ( البداء ) ممكن است ؛ ولى اگر به آفريدهاى در خصوص آن چيزى گفته است ، تغيير انديشه و رأى ممكن نيست . گروه دوم بر آنند كه براى خدا در مورد آنچه مىداند كه پيش خواهد آمد ، تا زمانى كه هنوز پيش نيامده است ، تغيير نقشه و برنامه امكانپذير است . و آنان اين نظر را هم دربارهء چيزهايى كه خدا خبر پيش آمدن آنها را به آفريدگان خود نداده است مىپذيرد و هم دربارهء چيزهايى كه خبر وقوع آنها داده شده است .
گروه سوم از ايشان را اعتقاد آن است كه براى خدا تغيير رأى ممكن نيست ( لا يجوز على اللّه . . . البداء ) ، و اين را از او نفى مىكند » « 2 » .
هامش
( 1 ) - خياط ، ص 130 - 129 .
( 2 ) - مقالات ، ص 39 .