در اينجا عبد الجبّار خود را نسبت به خبر واحد مساعدتر از شيخ مفيد نشان مىدهد .
سؤال ديگر اينكه : آيا جايز است در عمل از خبرى پيروى شود كه از آن علم يقينى حاصل نمىشود ؟ شيخ مفيد اين را جايز نمىداند . عبد الجبّار آن را مجاز مىشمارد . بنابر نگرش اهل سنّت تكليف است « 1 » .
احاديث متواتر
شيخ مفيد هنگام بحث از احاديث معتبر به سبب زيادى شمارهء راويان آنها ، چنين گفته است :
« گفتار در حدّ تواتر در اخبار .
من مىگويم كه آن تواتر كه صحّت آن در اخبار قطعيّت پيدا مىكند ، عبارت از روايت كردن گروهى از راويان است كه معمولا و بنابر عادت ممكن نيست بر ساختن خبرى تبانى كرده باشند و اين خبر پوشيده بماند و بر سر زبانها نيفتد .
و اين امرى است كه به احوال مردمان و اختلافهاى موجود ميان انگيزهها و سببهاى ايشان بازمىگردد . دانستن اين امر به مشاهدات در وجود و تجربه مربوط مىشود و با عبارت و كلام نمىتوان از آن تعبير كرد .
اين مذهب اصحاب تواتر از بغداديان است كه بصريان با آن مخالفند ، و آن را چيزى تعريف مىكنند كه سبب رسيدن به علم ضرورى باشد « 2 » » .
شيخ مفيد در موافقت با معتزلهء بغداد مىگويد كه يقينى كه براى شخص شنوندهء يك روايت متواتر حاصل مىشود ، با توجّه ساده به اين مقدّمه است كه گروهى از راويان نمىخواهند يا نمىتوانند به صورتى موفقيّتآميز در جعل يك خبر با يكديگر همكارى كنند . به گفتهء وى ، يقينى بودن اين مقدّمه نتيجهاى از تجربه است . وى از گفتن اين مطلب خوددارى كرده است كه يك روايت براى آنكه عنوان متواتر پيدا كند ، به چند راوى نيازمند است .
هامش
( 1 ) - براى فهم نظر شافعى رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 394 حاشيهء شمارهء 2 ؛ البغدادى ، اصول الدين ، ص 12 .
( 2 ) - اوائل ، ص 66 - 65 . در « اصول الفقه » ، ص 193 ، نيز چنين گفته است .