خود بدند و دستور شرع سبب آنها نشده است . و فهميدن بدى ذاتى اين گونه چيزهاى بد امرى است كه با عقل ميسّر مىشود . ولى در ضمن گفته است كه وحى شدن اوامر شرع در تشخيص دستهاى از كارها و چيزهاى بد جايگزين تشخيص عقلى شده است . قاعدهء عملى آن است كه هر چه بد است به صورت خاص به توسّط شريعت نهى و حرام شده است ، و آنچه شريعت آن را حرام نساخته حلال است . گفتهء وى چنين است :
« اشياء در برابر حكم عقل بر دو گونهاند : يكى آنكه حرام بودن آن به حكم عقل معلوم است ، و آن چيزى است كه عقل آن را ناپسند و دورى از آن را لازم شمرده است ، همچون ستم كردن و حماقت كردن و به هرزگى و سبكسرى پرداختن .
گروه ديگر آن است كه عقل در برابر آن ساكت مانده و دربارهء روا و ناروا يا حرام و حلال بودن آنها حكم نكرده و اين حكم به سمع ( وحى ) وابسته است . و آن چيزى است كه به جا آوردن آن ممكن است گاه براى مردمان سودمند باشد و گاه مايهء فساد شود . دربارهء اين گروه با دستورهايى تشريعى داورى مىشود كه امكان راه يافتن نسخ و تبديل به آنها وجود دارد .
پس از استقرار شرايع ، قاعده آن است كه هر چه نصّى در خصوص حرمت آن وجود نداشته باشد ، انجام آن مانعى ندارد ، چه شريعتها حدود را مقرّر مىدارند و آنچه را كه حرام است با بيان كردن حرمت آن متمايز مىسازند .
بنابراين حكم هر چه جز اين محرّمات باشد ، بر خلاف آنها است « 1 » » .
هامش
( 1 ) - تصحيح ، ص 69 . رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 91 - 85 ، براى اطلاع از نظر مفيد بر مبناى تكليف و مسئوليت اخلاقى نيز رجوع كنيد به « اصول الفقه » ، ص 93 - 192 كه در آن مفيد از وابستگى كامل عقل به وحى در اين خصوص پس از آنكه خدا شريعت و قانون خود را آشكار كرده ، سخن گفته است . گفتهء وى چنين است : « اعتقاد ما در خصوص حرام و حلال بودن چنين است : عقل آن قدرت را ندارد كه ممنوع بودن يا مباح بودن چيزهايى را معين كند كه منع يا اباحهء آنها بايستى از طريق وحى معين شود . ولى عقل هرگز در تعين حلال و حرام بدون سمع ( وحى ) نيست . اگر خدا تعقل كنندگان را فقط يك لحظه از وحى محروم كند [ بخوانيد « اخلى » به جاى « احكى » ] ، آنان را به آن مجبور كرده است كه در استفادهء از عقل خود گرفتار شر شوند : يعنى به اين نتيجه برسند كه اصلا راهى براى شناختن مباح و ممنوع ندارند . و بنابراين گرفتار شبههاى خواهند شد كه با حكمت خدا ناسازگار است » .