و از منسوخ در قرآن است اين گفتهء خداى تعالى :
« وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً ، وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ
- و كسانى از شما كه از دنيا مىروند و همسرانى از خود بر جاى مىگذارند ، وصيّت است براى همسرانشان بهرهمندى تا يك سال بدون بيرون كردن » « 1 » ، كه بنابراين آيه عدّهء وفات براى زنان شوهر مرده يك سال بود ، و سپس اين گفتهء خداى تعالى آن را نسخ كرد :
« وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً ، يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً
- و كسانى از شما كه از دنيا مىروند و همسرانى از خود بر جاى مىگذارند ، آن زنان بايد چهار ماه و ده روز به انتظار بگذرانند » « 2 » ، كه اين حكم با استقرار شريعت اسلام تثبيت و حكم اوّل منسوخ شد ؛ ولى آيهء اين حكم منسوخ ثابت و غير منسوخ است و آن نيز همچون ناسخ آن تلاوت مىشود بىهيچ اختلافى .
اين مذهب شيعه است و جماعتى از اصحاب حديث و بيشتر خوارج و زيديّه .
معتزله و گروهى از مجبّره با آن مخالفند و چنان تصوّر مىكنند كه نسخ همان گونه كه در احكام واقع شده در خود آيهها نيز صورت گرفته است . و گروه اندكى از وابستگان به اعتزال منكر آنند كه به هر صورت نسخ در قرآن صورت گرفته باشد . و از گروهى از آنان نقل كردهاند كه به طور كلّى منكر نسخ در شريعت اسلامند و منكر اينكه خدا چيزى از آن را از هر لحاظ يا به هر جهت نسخ كرده باشد « 3 » » .
بحث عبد الجبّار دربارهء نسخ بيشتر به دفاع از مشروع بودن در مقابل مجادلات
هامش
( 1 ) - سورهء بقره ، آيهء 240 .
( 2 ) - همان سوره ، آيهء 234 .
( 3 ) - اوائل ، ص 101 .